Þúsundasta aftakan vekur umræður í Bandaríkjunum

Reiknað er með að í dag fari fram eitt þúsundasta aftakan í Bandaríkjunum frá því þær voru aftur teknar upp þar eftir tíu ára hlé árið 1977.

"Drífum í þessu." Með þessum hinztu orðum (á frummálinu: "Let's do it") dæmda morðingjans Gary Gilmore hófst nýtt skeið í réttarfarssögu Bandaríkjanna; nýtt skeið dauðarefsinga. Bandaríkjamenn fylgdust með af áhuga er Gilmore var leiddur fyrir aftökusveit í Utah fyrir 28 árum. Gilmore hlaut reyndar fádæma frægð, um hann voru samin rokklög og sjónvarpsþættir. Norman Mailer skrifaði skáldsöguna "Söngur böðulsins" á grundvelli ævihlaups Gilmores, en sjónvarpsþáttasería var gerð eftir bókinni árið 1982 sem síðar var gefin út sem bíómynd.

Nú þykja aftökur hins vegar svo hversdagslegar fréttir vestra að það eru fáir sem kannast við nafn eins einasta af þeim 3.400 föngum sem bíða aftöku í bandarískum fangelsum. Af þessum 3.400 dauðadæmdu föngum eru 118 erlendir ríkisborgarar.

Robin Lovitt heitir sá fangi sem væntanlega mun njóta þess vafasama heiðurs að vera þúsundasti maðurinn sem tekinn er af lífi frá því ákveðið var í flestum ríkjum Bandaríkjanna árið 1976 að taka upp dauðarefsingar á ný. Það var gert í kjölfar dóms Hæstaréttar Bandaríkjanna sem staðfesti gildi laga sem kváðu á um þar að lútandi breytingu á ákvæðum um þyngstu refsingu í bandaríska réttarkerfinu.

Lovitt var dæmdur fyrir að stinga mann til bana með skærum í leikjasalarráni í Virginíuríki árið 1998. DNA-próf á sýni af morðvopninu leiddi ekki til ótvíræðrar niðurstöðu og í millitíðinni hefur skærunum verið hent, að sögn vegna skorts á geymsluplássi. Í október síðastliðnum vísaði Hæstiréttur því á bug að málið skyldi tekið upp aftur. Einn verjenda Lovitts, Kenneth Starr ¿ sá sem fór fyrir sakarannsókninni á hendur Bill Clinton þáverandi Bandaríkjaforseta - tjáði AP að þótt hann styddi almennt dauðarefsingar ætti hún að hans mati ekki við í máli Lovitts. Fyrir því væru ýmsar ástæður að sögn Starrs, en þyngst vægi að búið væri að eyða eina DNA-sönnunargagninu.

Aftökur á tíu daga fresti

Ólíkt máli Lovitts var mál Gilmores á allra vörum á sínum tíma og var um það fjallað í helstu fjölmiðlum heims.

Á þeim 28 árum sem liðin eru frá fullnægingu dauðadómsins yfir Gilmore hafa aftökur farið fram vestra á tíu daga fresti að meðaltali. Nokkur ríki Bandaríkjanna ¿ einkum og sér í lagi Texas, Virginía og Oklahoma ¿ hafa skapað sér orðstír fyrir skilvirkni við framfylgd dauðadóma. Í tólf af fimmtíu ríkjum Bandaríkjanna eru dauðarefsingar ekki við lýði. Næstir á undan Lovitt til að vera teknir af lífi voru Eric Nance á mánudag, en hún fór fram í Arkansas, og John Hicks, sem fékk banvæna sprautu í fangelsi í Ohio í gær.

Á síðustu þremur áratugum hafa alls 122 dauðadæmdir fangar fengið dóminn mildaðan eða verið sýknaðir. Langflest þessara mála hafa komið upp á síðustu 15 árum, eða eftir að DNA-prófanir urðu útbreiddar. Þessi staðreynd hefur ýtt undir efasemdir um réttlæti dauðarefsingakerfisins.

Umræðan um dauðarefsingar vestra snerist áður fyrr að mestu um fælingarmátt þeirra, það er, hvort þær fældu menn frá því að fremja glæpi sem slík refsing lægi við. Nú snýst umræðan fyrst og fremst um það hvort yfirvöldum sé treystandi til að ganga úr skugga um að þau taki ekki af lífi saklausan mann.

"Í réttarkerfi okkar eru gerð mistök. Viðurkenni maður þetta þýðir það að maður verði að vera búinn undir að það komi óhjákvæmilega til þess að einhverjir séu dæmdir til dauða fyrir glæpi sem þeir frömdu ekki," hefur AP eftir Thomas Hill, lögmanni í Washington D.C. sem er verjandi dauðadæmds manns í Ohio.

"Munurinn á dauðarefsingu og ævilöngu fangelsi er að sannist síðar að réttarmorð hafi átt sér stað er hægt að bæta úr mistökunum að hluta með því að láta fangann lausan," segir Hill.

En fylgjendur dauðarefsingar segja að andstæðingar þeirra séu ríkt, frjálslynt menntafólk sem láti hin raunverulegu fórnarlömb liggja óbætt hjá garði með því að beina sjónum svo mjög að þeim dauðadæmdu.

"Frá því árið 1999 hafa 100.000 saklausir borgarar verið myrtir í Bandaríkjunum, en enginn sinnir því að minnast þeirra," hefur AP eftir Michael Paranzino, framkvæmdastjóra samtakanna Throw Away the Key sem styðja dauðarefsingar.

Öruggur meirihluti styður dauðarefsingar

Samkvæmt niðurstöðum Gallup-könnunar sem gerð var vestra í október hefur stuðningur meðal Bandaríkjamanna við dauðarefsingar ekki mælzt minni í 27 ár. En það er samt yfirgnæfandi meirihluti sem styður þær. 64 prósent aðspurðra segjast nú styðja þær.

Þúsundasta aftakan hefur orðið tilefni nýrra umræðna í Bandaríkjunum um rökin með og á móti dauðarefsingum. Í tveimur ríkjum ¿ Illinois og New Jersey ¿ er í gildi tímabundin frestun á fullnægingu allra dauðadóma, og stjórnskipaðar nefndir í Kaliforníu og Norður-Karolínu eru að skoða framkvæmdina í þessum ríkjum, að því er Upplýsingamiðstöð um dauðarefsingar, félagasamtök með höfuðstöðvar í Washington, upplýsir.

Þegar nánar er að gáð kemur í ljós að um helmingi færri dauðadómar eru nú kveðnir upp árlega vestra en á meðalári á tíunda áratugnum. Aftökum hefur fækkað um 40 af hundraði frá því árið 1999. En áhrifamiklir aðilar þrýsta nú á að ferlinu við uppkvaðningu og fullnægingu dauðadóma verði hraðað. Í báðum deildum Bandaríkjaþings eru lagafrumvörp til skoðunar sem myndu draga úr möguleikum dauðadóms-sakborninga til að áfrýja til alríkisdómstóla.

Formælendur frumvarpanna segja að slíkar áfrýjanir tefji fullnægingu dauðadóma um allt að 15 ár. Andmælendur ¿ þar á meðal bandaríska lögmannafélagið ¿ segja að verði þetta að lögum geti alríkisdómstólar ekki fjallað um flest slík mál og réttarmorðum óhjákvæmilega fjölgi.