Fyrirlitningin skein af mér

Sænska ríkissjónvarpið hefur tekið til sýninga röð heimildaþátta um lasermorðin í Stokkhólmi í byrjun tíunda áratugarins. Óþekktur maður gekk þá laus með riffil með lasermiði og skaut ellefu nýbúa í tíu tilræðum. Lögreglan stóð lömuð hjá og tókst ekki að góma morðingjann fyrr en eftir tíu mánuði. Hann hafði þá lifað kóngalífi og rænt tuttugu banka til viðbótar við árásirnar.

Grunur beindist ekki að honum fyrr en undir lokin. Lasermaðurinn hélt Stokkhólmsbúum í greipum óttans í kringum áramótin 1991-1992. Einn maður dó en aðrir verða aldrei samir á ný. Sumir þeirra hafa flutt til heimalandsins, aðrir búa enn með fjölskyldum sínum í Svíþjóð en allir nema einn eiga það sameiginlegt að vilja ekki ræða þessa sáru reynslu, að verða fyrir árás fyrir það eitt að vera dökkir á brún og brá.

Kynþáttahatur blómstraði Svíar áttu við efnahagskreppu að stríða í byrjun tíunda áratugarins og var hún sú allra versta sem hafði verið í marga áratugi. Við þessar aðstæður kom fram kynþáttahatur sem náði að dafna og lifa blómlegu lífi, ekki síst í herskárri hreyfingu, Nýju lýðræði, sem barðist gegn innflytjendum. Nýtt lýðræði gekk svo langt að ná kjörnum fulltrúum á sænska þingið. Um allt land var ráðist á innflytjendabúðir með bensín­sprengjum. Innflytjendur lifðu í ótta og ekki bara þeir því að ýmsar sögusagnir komust á kreik, þar á meðal að árásarmaðurinn væri kynskiptingur og urðu þeir því líka fyrir ofsóknum.

Árásir Lasermannsins urðu til þess að næststærsta lögreglurannsókn Svíþjóðar fór af stað en sú stærsta var rannsóknin á morðinu á Olof Palme forsætisráðherra árið 1986. Lögreglurannsóknin var þó lengst af máttlaus. Lögreglunni tókst að klúðra öllum ábendingum sem hún fékk, þar á meðal fékk hún ábendingu sem hefði leitt til hins rétta Lasermanns nokkuð snemma í ferlinum en glopraði því niður. Álitinn fyrirmyndarborgari Árásarmaðurinn gekk því laus og lifði lengst af ljúfu lífi, rændi banka og fjárfesti í kauphöllinni. Hann lifði vel, fór í ferðalög og gat veitt sér ýmsan annan munað á borð við dýra bíla og falleg föt. Hann var félagslega einangraður en almennt álitinn fyrirmyndarborgari.

Lögreglan í Stokkhólmi klúðraði miklu í rannsóknum sínum og því var það ekki fyrr en eftir tíu mánuði sem Svíinn John Ausonius var tekinn höndum og dæmdur í lífstíðarfangelsi. Ausonius neitaði sök í tíu ár en eftir tíu ára þögn játaði hann loksins á sig árásirnar og tuttugu bankarán.

Hann sagði sænska rannsóknarblaðamanninum Gellert Tamas sögu sína. Tamas skrifaði skáldsögulega spennubók um árásirnar, Lasermannen - en berättelse om Sverige. Þar lýsir hann uppruna Ausonius og fléttar saman við söguna þær upplýsingar um atburðarásina sem hann hefur frá lögreglunni og fórnarlömbum Lasermannsins.

Í bók Tamas kemur fram að Laser­maðurinn er sjálfur nýbúi. Foreldrar hans kynntust í lest á leið frá Þýskalandi til Svíþjóðar. Faðir hans var þjónn og móðir hans kom til Svíþjóðar til að starfa við heimilishjálp. Þau giftust fljótlega og eignuðust tvo drengi. Faðirinn var hins vegar drykkfelldur og ótrúr og brotnaði hjónabandið fljótlega upp.

Lasermaðurinn heitir í raun Wolfgang Zaugg. Hann var einmana sál, átti fáa vini og var alltaf einangraður. Hann var lagður í einelti sem barn og var stundum kallaður svertinginn. Hann var haldinn fullkomnunaráráttu. Hann gekk í einkaskóla í Stokkhólmi og honum gekk vel í skólanum, sérstaklega hafði hann vísindalegan áhuga, en honum tókst samt ekki að ljúka námi. Hann var alinn upp í þýskum heraga eftirstríðs­áranna. Móðir hans gerði strangar og jafnvel óraunhæfar kröfur til hans, - mun meiri en bróður hans. Wolfgang sýndi snemma einkenni um geðsjúkdóm sem enginn tók eftir og var því aldrei sinnt fyrr en of seint.

Þegar lögreglunni tókst loks að handsama Ausonius var hann dæmdur í lífstíðarfangelsi. Búast má við að hann sitji inni í minnst fjórtán ár og líklega mun lengur.

Blaðamaður á sænska dagblaðinu Aftonbladet heimsótti hann í fangelsið nýlega og horfði á fyrsta þáttinn með honum. Þegar Ausonius var beðinn um að segja álit sitt á því hvernig til hefði tekist fannst honum aðalleikarinn of kerlingarlegur.

"Það geislaði af mér meiri kuldi og fyrirlitning þegar ég framkvæmdi árásirnar," sagði hann. "Ég var kuldalegri en leikarinn er, hrokinn skein af mér. Innflytjendur sem ég hitti á götu fundu það á sér, eða það fannst mér að minnsta kosti."

Ausonius fylgdist með þættinum af athygli og sagði síðan að hann hefði fundið fyrir skömmustutilfinningum, þetta hefði verið sér algjört "hundalíf".

Myndin sýnir líka þegar skyldmenni bresta í grát yfir fréttum um árás. John Ausonius situr þá hljóður og hlustar af einbeitni. Eftir á segist hann hafa séð í myndinni að saklaus innflytjandi hafi orðið fyrir borðinu á árásunum.

"Ef það hefðu bara verið fleiri eins og hann," sagði hann.