Vetrarhörkur hverfa ekki þrátt fyrir hnattræna hlýnun

Kuldaköst eins og það sem gengur nú yfir miðvesturríki Bandaríkjanna koma enn til með að eiga sér stað jafnvel þegar hnattræn hlýnun verður orðin nokkrum gráðum meiri en hún er þegar orðin. Íslenskur loftslagsfræðingur segir að kenningar um að hlýnunin geti raskað heimskautalægðum séu enn á tilgátustigi.

Spáð er fimbulkulda í ríkjum eins og Minnesota og Illinois hluta þessarar viku. Vindkæling gæti dregið hitann niður í allt að 56 gráðu frost á einstaka stöðum. Gangi spáin eftir gætu staðbundin kuldamet fallið á næstu dögum. Kuldinn á fyrst að ná miðvesturríkjunum og Vötnunum miklu í dag. Veðurstofa Bandaríkjanna í Chicago hefur varað við lífshættulegum kulda sem geti leitt til þess að kal og ofkæling eigi sér stað ógnarhratt.

Orsök kuldans er svellkalt loft sem streymir suður frá norðurskautinu. Veðurfyrirbæri af þessu tagi hafa verið kölluð heimskautalægðin (e. Polar vortex). Heimskautalægðin er í raun lágþrýstikerfi með skotvindum sem halda köldu heimskautaloftinu í kringum póla jarðarinnar.

Þegar þetta kerfi veikist kemur hlykkur á vindana. Þannig getur kalt loftið leitað suður og tungur hlýrra lofts teygt sig norður á bóginn. Í fyrri heimskautalægðum í Bandaríkjunum og Evrasíu hafa samtímis orðið óvanaleg hlýindi langt norður á bóginn. Síðasta vetur fór hitinn á sumum stöðum á norðurskautinu þannig yfir frostmark á sama tíma og vetrarhörkur gerði í Evrópu.

Hugsanleg tengsl við hlýnun

Halldór Björnsson, loftslagsfræðingur hjá Veðurstofu Íslands, segir að hlýindin sem voru á Íslandi fyrr í þessum mánuði séu dæmi um það þegar veðurkerfið yfir norðurheimskautinu raskast. Á sama tíma var ískalt vestan og austan við landið.

Kuldinn vestanhafs nú sé engin nýlunda þó að hann sé óvenjumikill. Afar kalt loft myndist norðarlega í Norður-Ameríku á veturna. Það streymi suður þegar hlykkir koma á skotvindabeltið.

Halldór bjó sjálfur í Kanada á 10. áratugnum og man vel eftir vetrarhörkunum þar. Hitinn gat þá farið niður í allt að 30-35 gráðu frost í jafnvel viku í senn. Kuldinn valdi miklu álagi á innviði borga og hafi mikil áhrif á líðan fólks.

„Það verður allt voðalega skrýtið. Snjór hegðar sér allt öðruvísi, það brakar öðruvísi í öllu. Þetta er mjög sérkennileg upplifun að vera í svona miklum kulda inni í borg,“ segir hann.

Kenningar hafa verið uppi um að hnattræn hlýnun gæti átt þátt í að veikja veðurkerfið á norðurskautinu og gera kuldaskot af þessu tagi líklegri í framtíðinni. Hlýnunin hefur enda verið hröðust á norðlægum slóðum. Halldór hefur sjálfur tekið þátt í rannsóknum á því en segir að gögnin séu misáreiðanleg hvað þetta varðar.

„Ég myndi ekki segja að þetta séu vísindi sem eru algerlega afgreidd. Eins og stendur er þetta tilgáta sem er trúleg en hún þarf ekki endilega að standast tímans tönn í núverandi útgáfu sinni,“ segir hann.

Veikingin á veðrakerfinu tengist einnig náttúrulegri sveiflu sem veldur skyndihlýnun í heiðhvolfinu fyrir ofan norðurskautið. Það gæti verið orsökin fyrir veikingunni nú.

„Það voru þannig aðstæður snemma í mánuðinum, þetta gæti verið leifar af því,“ segir Halldór.

Áfram kalt á veturna þó að verstu spár rætist

Kuldaköst eins og og það sem nú er yfirvofandi vestanhafs laðar gjarnan fram sjónarmið einstaklinga sem ekki skilja hnattræna hlýnun og loftslagsbreytingar. Þeirra á meðal er Donald Trump Bandaríkjaforseti sem tístir reglulega þegar óvenjukalt er í veðri um hvað hafi orðið af hnattrænni hlýnun. Kuldinn nú er engin undantekning.

Þrátt fyrir að loftslagsbreytingar valdi nú þegar og muni valda enn frekari veðuröfgum, hitabylgjum, þurrkum, ákafari úrkomu og uppskerubresti munu þær ekki útrýma árstíðum á jörðinni. Möndulhalli jarðar mun áfram tryggja að sólarljós nær lítt til heimskautanna hluta af árinu.

Halldór bendir á að hnattræn hlýnun frá lokum iðnbyltingar sé um ein gráða. Markmið Parísarsamkomulagsins sé að halda henni innan við 1,5 til 2°C. Til samanburðar getur hitinn í Minnesota, þar sem kuldinn á að verða einna verstu í Bandaríkjunum, sveiflast frá 30°C á sumrin niður í -30°C á veturna. Þar sem árstíðarsveiflan sé 60°C gefi augaleið að 1-2 gráðu almenn hlýnun hafi ekki mikil áhrif.

Jafnvel þó að allt fari á versta veg og hlýnunin verði 3-4°C við lok aldarinnar má fólk á norðurslóðum enn búast við kulda á veturna.

„Þú getur ennþá fengið þessa köldu vetur. Það verða náttúruleg gjörbreytingar á hvernig þetta gerist en það munu ennþá koma kaldir vetur. Til þess er árstíðarsveiflan bara svo rosalega stór,“ segir hann.