Perestroika var nauðsynleg

Í þriðju grein sinni um heimsmálin segir Mikhaíl Gorbatsjov ekki hægt að byggja sósíalisma á öðru en lýðræði og ver tilraunir sínar til að koma kerfisumbótum í Sovétríkjunum á sínum tíma.

Spurning: Telurðu ekki að þú hafir gert mistök með því að sundra austurblokk sósíalísku ríkjanna í staðinn fyrir að bæta úr vanköntum hennar og styrkja þar með kosti hennar? Gerðirðu ekki vonir milljóna manna að engu sem þurftu á öðrum valkostum að halda við þann veruleika sem þeir bjuggu við? Hugsanlega væri heimurinn þá ekki jafn einskauta? - Aníbal Pérez Sorolla, Spáni.

Svar: Þegar spurt er af einlægni þarf að svara af einlægni. Óbeint er þessi spurning gagnrýni á perestroiku, kerfisumbæturnar, og allt sem við gerðum í landi okkar og um heim allan á þeim tíma. Ég er ósammála þeirri gagnrýni. Ég hóf að hvetja til perestroiku á miðjum níunda áratugnum til þess að endurskipuleggja og endurbæta efnahagskerfi, stjórnkerfi og þjóðfélagskerfi Sovétríkjanna. Í Sovétríkjunum var stefnubreytingar af því tagi einkum og sér í lagi þörf af innri ástæðum.

Í landinu ríkti kerfi sem Jósef Stalín byggði upp að grunni til. Skortur á lýðræði og frelsi hélt framtíð landsins í spennitreyju. Þíða Nikita Krústsjovs eftir tuttugasta flokksþingið árið 1956 og efnahagsumbætur arftaka hans Alexei Kosygin, sem lagðar voru til árið 1965 og miðuðu að því að skapa hvata fyrir fólk til að sýna frumkvæði, voru tilraunir til að bregðast við þörfinni fyrir raunverulegar breytingar. En báðar þessar tilraunir voru brotnar á bak aftur. Ráðandi stétt Sovétríkjanna óttaðist nýjungar og steig á bremsurnar, kom í veg fyrir allar umbætur undir því yfirskini að verja þyrfti árangur sósíalismans.

Um miðjan níunda áratuginn var hins vegar orðið ljóst að ef áfram væri haldið að ýta sovésku samfélagi áfram eftir brautum Stalíns myndi það enda í blindgötu. Alls staðar gerðu menn sér grein fyrir því að „við getum ekki lengur lifað svona“. Ég man eftir að hafa í mars árið 1985, daginn eftir að ég var kosinn aðalritari flokksins, talað við Andrei Gromyko, sem var utanríkisráðherra og sat í framkvæmdastjórn Kommúnistaflokksins. Ég spurði hvort hann teldi nauðsynlegt að hrinda af stað víðtækum breytingum í Sovétríkjunum. Hann svaraði því til að breytingum „væri ekki hægt að fresta lengur“ og að þær væru brýnar fyrir bæði sovéskt samfélag og austurblokkina alla. Ég sagði honum að öll skildum við mæta vel hve erfitt þetta myndi verða. En við yrðum að láta til skarar skríða. Breytingar mættu ekki bíða. Gromyko sagðist vera algerlega sammála mér.

Spyrjandi telur að við hefðum átt að verja og styrkja kosti sovétkerfisins og bæta úr ágöllum þess. Þetta er það sem við reyndum að gera í upphafi með því að leggja það til að framfarir í vísindum og tækni yrðu notaðar til þess að hraða þróun þjóðfélagsins. En fyrstu tvö árin af perestroiku sýndu fram á að efnahags- og stjórnmálahjól Stalínkerfisins væru orðin svo stirð og ryðguð að umtalsverðar framfarir væru ekki mögulegar nema gera á þeim breytingar. Íhaldsöflin í innstu valdaklíkunni, flokknum og stjórnsýsluskrifræðinu töfðu fyrir umbótum og litu á perestroikuna sem tímabundið fyrirbæri sem líða myndi hjá. Þeir virtust hugsa sem svo: „Við lifðum af bæði Krústsjov og Kosygin og við munum lifa lengur en Gorbatsjov líka.“ Eina aflið sem gat brotið þessa mótspyrnu á bak aftur var alþýðan. Við urðum að gefa henni tækifæri til að taka þátt í breytingaferlinu. Þess vegna tókum við það róttæka skref að hrinda í framkvæmd allsherjar umbótum í stjórnmálum og koma á lýðræði alls staðar. Í raun og veru var perestroika áætlun um félagslegt lýðræði.

Okkur tókst ekki alveg að koma hugmyndum okkar í framkvæmd. Það var erfitt verk að gera umbætur á Sovétríkjunum, með sínu risavaxna hervædda hagkerfi og fjölþjóðlega íbúafjölda. Við gerðum mistök - stundum með því að vera of seinir til verka, stundum með því að reyna að hraða málum um of. Afdrifaríkt verðfall á olíu úr 25 dollurum á tunnu niður í 10 dollara á tunnu árið 1986 kom sér mjög illa fyrir efnahagsleg og félagsleg áform okkar með perestroikunni. Í ágúst árið 1991 settu afturhaldssamir andstæðingar perestroiku á svið valdarán. Þeir sendu hermenn út á göturnar og settu mig í einangrun á Krímskaga. Þeir reyndu að færa hjól tímans aftur til þess sem var áður en perestroika kom til sögunnar. Þeir voru að flýta sér vegna þess að fáum dögum síðar átti að undirrita nýjan samning um nýtt bandalag Sovétlýðveldanna.

Þótt gömlu Sovétríkin hafi að nafninu til verið sambandsríki voru þau í raun og veru niðurnjörvað miðstjórnarríki. Nýi bandalagssamningurinn hefði veitt lýðveldunum tækifæri til þess að þróast í æ meiri mæli með sjálfstæðum hætti sem hluti af lýðræðislegu sambandsríki. Valddreifing var sú leið sem fara þurfti til að forðast upplausn, byggja á árangri fortíðarinnar og þróast áfram til framtíðar. Valdaránið fór út um þúfur. Aðstandendur þess voru handteknir. Samt sem áður var það alvarlegt áfall fyrir perestroiku. Bandalagssamningurinn var aldrei undirritaður og grafið hafði verið undan trúverðugleika og áhrifavaldi bæði mínu og hinna nýju lýðræðisstofnana. Þetta opnaði smugu fyrir annan hóp af andstæðingum perestroiku - róttæka gervilýðræðissinna undir forystu Boris Jeltsín Rússlandsforseta. Með því að eyðileggja bandalagið okkar steyptu þeir milljónum borgara þess í miklar þrengingar eftir að þeir voru skyndilega orðnir borgarar í mismunandi ríkjum. Tímabil Jeltsíns var afneitun perestroiku, ekki áframhald hennar. Þetta tímabil leiddi af sér tvíþætta hnignun í framleiðslunni og olli djúpum klofningi í samfélaginu milli hinna fáu auðmanna og hinna fjölmörgu sem voru fátækir.

Sá lærdómur sem við ættum að geta dregið af 20. öldinni er að fólk hefur hafnað bæði „sósíalisma“ Stalíns, sem var án lýðræðis, og einnig frelsinu og hinum „villta kapítalisma“ Jeltsínáranna. Samt sem áður hefur mikilvægasti afrakstur perestroiku - lýðræðislegt frelsi ásamt pólitísku og efnahagslegu fjölræði - varðveist. Í Rússlandi leita menn nú að leið Rússlands til samfélags frelsis og réttlætis. Ekki má heldur gleyma því að það var perestroika sem opnaði leið til þess að ljúka Kalda stríðinu. Margar þjóðir fengu frelsi til að kjósa sér framtíð sína sjálfar. Hættuna á kjarnorkuhelför, sem hefði gert allt tal um aðra þróun samfélagsins marklausar, fólum við fortíðinni á vit. Ég er sammála spyrjanda um að hafna heimi sem er einskauta. En ég finn ekki til neinnar eftirsjár gagnvart átakaheimi fortíðarinnar og enn síður eftir veröld sem skiptist í andstæðar óvinafylkingar. Ef við skoðum grannt þann heim sem blasir við okkur í dag þá sjáum við strax að hann er ekki - og getur ekki verið - einskauta. Tilraunir til að stofna ný heimsveldi hafa farið út um þúfur. Jafnvel Bandaríkin þurfa að viðurkenna, þótt þau séu treg til þess, að einhliða valdbeiting hefur ekki virkað.

Ég er sannfærður um að stjórnmálastefnur sem byggðar eru á þeirri nýju hugsun sem leiddi af sér endalok Kalda stríðsins munu á endanum bera sigur úr býtum. Bæði hægri íhaldsöflin og vinstri sósíalistar ættu að skoða hvaða lærdóm draga má af 20. öldinni. Hægrimenn munu á endanum átta sig á því að sú stefna sem eykur bilið milli ríkra og fátækra er uppskrift að þjóðfélagssprengingu sem hefur skelfilegar afleiðingar í för með sér, og viðvörunarljósin má nú þegar sjá blikka í ýmsum heimshlutum. Hvað varðar vinstriöflin þurfa þau að læra að standast freistingar valdhrokans, sem dregur úr trúverðugleika sósíalískra hugmynda, og losa sig við þá blekkingu að ríkisvaldið sé almáttugt. Valkosturinn sem þau bjóða upp á verður að vera lýðræðislegur. Ég vona að 21. öldin verði öld lýðræðislegrar keppni milli ólíkra leiða til að nálgast þróun þjóðfélagsins. Perestroika, sem stefndi að auknu frelsi, réttlæti og virðingarverðu lífi fyrir alla, var raunhæfur valkostur. Ég er sannfærður um að framtíðin mun staðfesta það.

-----------------

Þetta er þriðja grein um alþjóðastjórnmál eftir Mikhaíl Gorbatsjov, fyrrverandi leiðtoga Sovétríkjanna og friðarverðlaunahafa Nóbels, sem birtist í Fréttablaðinu í samvinnu við The New York Times Syndicate. Gorbatsjov hefur vegna reynslu sinnar óvenju góða yfirsýn yfir þá atburði sem móta heimsmálin. Gorbatsjov stýrir nú alþjóðlegum rannsóknarsjóði á sviði félags- og efnahagsmála og stjórnmála, The Gorbachev Foundation.

Lesendur Fréttablaðsins hafa tækifæri til að senda spurningar til Gorbatsjovs sem hann mun svara í síðari greinum sínum hér í blaðinu. Spurningarnar sendist með tölvupósti á netfangið gorbatsjov@frettabladid.is merktar nafni sendanda og heimilisfangi. Spurningarnar mega vera hvort heldur sem er á ensku eða íslensku.