Lýðræðinu reistar skorður

Viktor Orban, forsætisráðherra Ungverjalands, hefur verið stórtækur í breytingum á stjórnarskrá og öðrum mikilvægum lögum. Allt til að tryggja sjálfum sér og flokki sínum lítt takmörkuð völd til frambúðar, segja gagnrýnendur. Guðsteinn Bjarnason skoðar afrek Orbans, sem fyrir tuttugu árum var í fararbroddi lýðræðisbyltingar gegn þáverandi kommúnistastjórn landsins.

Viktor Orban hefur verið líkt við Vladimír Pútín, sem hefur notið mikilla vinsælda í Rússlandi, en um leið gætt þess að hafa "taumhald á lýðræðinu" til að geta haldið í völdin.

Viktor Orban hefur verið líkt við Vladimír Pútín, sem hefur notið mikilla vinsælda í Rússlandi, en um leið gætt þess að hafa "taumhald á lýðræðinu" til að geta haldið í völdin sem lengst.

Orban hefur verið stórtækur í breytingum á bæði stjórnarskrá og öðrum mikilvægum lögum landsins, að því er virðist með það markmið helst að tryggja sjálfum sér völdin til frambúðar.

Mannréttindasamtök gagnrýna breytingarnar harðlega, segja alþjóðasamninga brotna og lýðræðið laskað. Leiðtogar Evrópusambandsins og annarra aðildarríkja þess fylgjast með í forundran en hafa hikað við aðgerðir.

Evrópusambandið

Nú í vikunni, eftir að ný stjórnarskrá tók gildi um áramót, hafa þó þrír þingflokkar á Evrópuþinginu krafist aðgerða: Þinghópar frjálslyndra demókrata, sósíalista og græningja hvetja yfirstjórn Evrópusambandsins til þess að samþykkja refsiaðgerðir gegn Ungverjalandi.

Guy Verhofstadt, fyrrverandi forsætisráðherra Belgíu, segir fulla ástæðu til að beita nú refsiaðgerðum sambærilegum þeim sem beitt var gegn þjóðernissinnanum Jörg Haider í Austurríki árið 2000 þegar Frelsisflokkur hans tók þátt í samsteypustjórn landsins og hætta þótti á mannréttindabrotum af þeim sökum.

Mótmæli

Á mánudaginn komu tugir þúsunda Ungverja saman í miðborg Búdapest þegar forsætisráðherrann og fleiri ráðamenn landsins fögnuðu gildistöku nýju stjórnarskrárinnar í Ríkislistasafninu.

Mótmælendur sögðu stjórnvöld full af hræsni, stjórnarskráin grafi undan lýðræði og mannréttindum og stjórnmálamenn taki sér æ meiri völd, meðal annars yfir fjölmiðlum, trúfélögum, dómstólum landsins og seðlabankanum.

Þeir kölluðu forsætisráðherrann Viktator, þar sem steypt er saman nafni hans, Viktor, og orðinu diktator eða einræðisherra. Þeir sögðu hann hafa keyrt landið niður í "ruslflokk", með tilvísan í sífellt lægra lánshæfismat ríkisins.

Umdeilt

Meðal umdeildra ákvæða í nýju stjórnarskránni eru meðal annars beinar tilvísanir til þjóðernisstolts, kristinnar trúar og hinnar "heilögu krúnu" ríkisins. Þá er hjónaband skilgreint sem samband karls og konu og kveðið á um að vernda beri líf í móðurkviði allt frá getnaði.

Auk stjórnarskrárinnar hafa fjölmiðlalög, sem sett voru á síðasta ári, verið harðlega gagnrýnd fyrir það að þrengja of mikið að fjölmiðlafrelsi. Meðal annars var sett á stofn sérstök eftirlitsstofnun með fjölmiðlum, sem hefur vald til að leggja háar fjársektir á fjölmiðla ef umfjöllun þeirra telst - að mati nýja fjölmiðlaeftirlitsins - annaðhvort vera óhlutdræg eða ósiðleg.

Síðastliðið sumar samþykkti ungverska þingið einnig með yfirgnæfandi meirihluta ný kirkjulög sem veita einungis 14 af þeim 358 trúfélögum sem til eru í landinu formlega viðurkenningu sem opinber trúfélög. Þetta hefur verið gagnrýnt fyrir að þrengja um of að starfsemi annarra trúfélaga en þeirra, sem fengið hafa opinbera viðurkenningu, og þar með brot á trúfrelsisákvæðum alþjóðlegra mannréttindasamninga.

Dómstóll

Stjórnarskrárdómstóll landsins komst reyndar í desember að þeirri niðurstöðu að nokkur ákvæði í fjölmiðlalögunum og kirkjulögunum standist ekki stjórnarskrá. Hins vegar er óljóst hvaða gildi úrskurður dómstólsins hefur í reynd nú þegar breytt stjórnarskrá hefur tekið gildi aðeins fáeinum vikum síðar. Stjórnlagadómstólnum hafa nú verið settar skorður og fari málið þrátt fyrir það aftur fyrir dómstólinn gæti niðurstaðan orðið þveröfug, enda eru í nýju stjórnarskránni ákvæði sem beinlínis kalla á breytt lög um fjölmiðla, trúfélög og aðrar helstu stofnanir ungversks samfélags.

Fall kommúnismans

Fidesz er íhaldsflokkur, stærsti flokkur landsins og var upphaflega stofnaður árið 1988 af ungum og frjálslyndum stjórnarandstæðingum. Liðsmenn voru framan af einkum námsmenn sem höfðu sætt ofsóknum af hálfu kommúnistastjórnar landsins vegna stjórnmálaskoðana sinna.

Þessi öflugi hópur námsmanna stóð framarlega í lýðræðisbaráttu almennings í Ungverjalandi sem efldist hratt með þeim árangri að kommúnistastjórnin féll haustið 1989 á svipuðum tíma og stjórnvöld annarra Austantjaldsríkja.

Núverandi leiðtogi flokksins, Viktor Orban, stóð framarlega í þeirri baráttu, þá 25 ára gamall nýútskrifaður lögfræðingur. Þann 16. júní árið 1989 flutti hann fræga ræðu á Hetjutorginu í Búdapest þar sem hann krafðist frjálsra kosninga og brotthvarf sovéska hersins.

Íhaldsstefna

Í fyrstu náði Fidesz samt ekki miklu flugi í kosningum og hlaut innan við tíu prósenta fylgi í fyrstu tvennum kosningum eftir fall kommúnismans. Það var ekki fyrr en Viktor Orban hafði tekið við forystu flokksins sem fylgið tók að vaxa verulega. Undir forystu Orbans breytti flokkurinn um áherslu, lagði af frjálslyndið og tók upp íhaldssama hægristefnu. Við nafn flokksins, Fidesz, sem er skammstöfun og stendur fyrir Bandalag ungra lýðræðissinna. var bætt orðunum; Borgarabandalag Ungverjalands.

Þetta skilaði flokknum 28 prósentum atkvæða árið 1998 og sama ár varð Orban forsætisráðherra í samsteypustjórn með öðrum forystuöflum úr lýðræðisbyltingunni árið 1989.

Árin 2002 til 2010 var Orban í stjórnarandstöðu, þrátt fyrir ríflega 40 prósent fylgi í kosningunum 2002 og 2006. Árið 2010 vann Fidesz síðan stórsigur og fékk samtals 53 prósent atkvæða í kosningabandalagi með Kristilegum demókrötum, litlum flokki sem lengi hefur átt í nánu samstarfi við Fidesz.

Efnahagskreppa

Það var ekki síst bágborið efnahagsástand sem varð til þess að kjósendur flykktust að Fidesz, íhaldsflokki Orbans, sem hafði verið í stjórnarandstöðu í tvö kjörtímabil.

Vinstristjórn landsins hafði keyrt efnahagslífið í kaf með lántökum og spillingu. Einstaklingar og fyrirtæki höfðu einnig tekið allt of mikið af lánum í erlendri mynt. Alþjóðakreppan kom á versta tíma fyrir Ungverja, svo vart er annað í stöðunni en að fá aðstoð frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Viðræður stjórnvalda við sjóðinn um aðstoð hafa reyndar gengið brösuglega en eiga að fara aftur í gang á næstunni.