Á­kvarðanir um að­gengi að Grinda­vík lausar í reipunum

Þriggja manna starfshópur sem dómsmálaráðherra skipaði í nóvember 2024 skilaði skýrslu sinni í dag. Umboð hans var að rýna í aðgerðir eða aðgerðaleysi viðbragðsaðila í tengslum við jarðhræringarnar á Reykjanesskaga frá því að óvissustigi var lýst yfir 25. október árið 2023.

Almennt segir hópurinn að heilt yfir hafi almannavarnaviðbragðið gengið vel, að frátöldu banaslysi sem varð í janúar 2024 og ákveðnum annmörkum og hnökrum. Telur hann þá sem komu að viðbragðinu hafa unnið þrekvirki.

Hnökrarnir sem hópurinn telur að hafi verið á aðgerðunum tengdust margir ákvörðunum um takmarkanir á aðgengi að Grindavík, hvernig haldið var utan um þær og þeim miðlað til almennings. Illa hafi verið haldið utan um skriflega skráningu á ákvörðunum í skjalakerfum embættis lögreglustjórans á Suðurnesjum.

Meðalhófs gætt í heildina

Hópurinn segist ekki geta betur séð en að lögreglustjórinn á Suðurnesjum hafi á heildina litið gætt meðalhófs þegar hann tók ákvarðanir um að takmarka aðgengi að Grindavík í ljósi hættu og óvissu sem var til staðar. Sérfræðingarnir tóku þó ekki afstöðu til einstakra ákvarðana embættisins.

Í einhverjum tilfellum telur hópurinn að jafnvel hafi verið tilefni til þess að viðhalda takmörkunum lengur eða mæla fyrir strangari takmörkunum en gert var án þess að það færi bersýnilega út fyrir mörk meðalhófs.

Nefnir hópurinn dæmi þar sem lögreglustjórinn á Suðurnesjum hafi talað um óásættanlega áhættu og lífshættulegar aðstæður í Grindavík árið 2024 án þess að hann teldi ástæðu til þess að beita valdheimildum sínum til þess að takmarka aðgengi frekar.

Birti stundum aðeins tilkynningu um takmarkanir á Facebook

Nokkur atriði varðandi tilkynningar og ákvarðanir um aðgengistakmarkanir hefðu þó getað farið betur að mati starfshópsins. Hann geti þannig ekki fullyrt að allar ákvarðanir um aðgangstakmarkanir hafi verið gerðar aðgengilegar á vettvangi stjórnvalda. Hópurinn gerir einnig athugasemd við að tilkynningar um slíkar ákvarðanir hafi verið birtar á mismunandi stöðum.

Í sumum tilfellum hafi lögreglustjórinn á Suðurnesjum aðeins tilkynnt um takmarkanir á aðgengi á Facebook-síðu embættisins en ekki á vettvangi stjórnvalda.

Þessar ákvarðanir hafi falið í sér inngrip í líf og hagsmuni borgara með þýðingarmiklum hætti. 

„Telja verður að það leiði af kröfum réttarríkisins og vönduðum stjórnsýsluháttum að slík fyrirmæli beri að birta svo borgararnir geti kynnt sér efni þeirra og metið réttarstöðu sína. [...]. Í þessu sambandi hefur starfshópurinn í huga að ákvarðanir um aðgangstakmarkanir að Grindavík skertu ekki aðeins stjórnarskrárvarin mannréttindi heldur voru einnig í gildi til lengri tíma.“

Lögreglustjóri sagði fólk á eigin ábyrgð í Grindavík

Við upphaf atburðarásarinnar árið 2024 og fram á árið 2024 byggði lögreglustjórinn á Suðurnesjum ákvarðanir á sínu eigin mati á áhættu sem var hvergi fest formlega á blað. Á þeim tíma var áhættumat fyrir Grindavík enn í þróun en áhætta á svæðinu var metin mjög mikil.

Lögreglustjóri vísaði í ýmsum ákvörðunum um að heimila hópum eða almenningi að koma til og dvelja í Grindavík til þess að fólk gerði það á eigin ábyrgð og ekki væri hægt að tryggja öryggi þess við vissar aðstæður. Þær ákvarðanir virðast hafa byggst á því að þótt ekki væri öruggt að dvelja í bænum væri það ákvörðun hvers og eins sem tæki þá ábyrgð á sjálfum sér.

Hópurinn telur að embætti geti litið til þess að fólk beri ábyrgð á sjálfu sér við ákvarðanir um aðgang við vissar aðstæður. Slíkt mat verði þó að byggja á fullnægjandi upplýsingum og að almenningur hafi aðgang að nákvæmum og skýrum upplýsingum um mögulegar hættur.

„Ég hef verið fráhverfur því að banna fólki eitt og annað en fullorðnir einstaklingar eru auðvitað sjálfbjarga í því að taka ákvarðanir fyrir sig sjálfa.“ - Úlfar Lúðvíksson, þáverandi lögreglustjóri á Suðurnesjum 14. ágúst 2024.

Grundvallarforsenda þess að einstaklingar séu látnir bera ábyrgð á eigin áhættu, fari þeir inn á hættusvæði, sé að lykilupplýsingar liggi fyrir til að meta. Það hafi hins vegar ekki verið tilfellið enda hafi almenningur hvorki haft aðgang að huglægu mati lögreglustjórans á áhættunni né formlega áhættumatinu sem var í vinnslu.

„Starfshópurinn telur að lögreglustjóri hafi ekki getað lagt jafn ríka áherslu á eigin ábyrgð og raun ber vitni við þessar aðstæður, þ.e. þegar áhættumöt lágu fyrir sem voru ekki aðgengileg almenningi,“ segir í skýrslu starfshópsins.

Stjórnvöld geti ekki vikið sér undan því að taka erfiðar og óvinsælar ákvarðanir sem kunna að mæta gagnrýni og þrýstingi þegar áhætta er talin óásættanleg enda sé það frumkvæðisskylda yfirvalda að vernda líf og heilsu manna.

Vísaði ábyrgð annað

Leiðbeiningar lögreglustjóra um að fólk færi um Grindavík á eigin ábyrgð koma einnig við sögu í yfirferð starfshópsins um banaslys sem varð þegar starfsmaður verktaka vann við að fylla upp í sprungu við hús í Grindavík í janúar 2024. 

Ekki liggur fyrir hvernig aðgengi verktaka að bænum var háttað þegar slysið varð, hvort tekin hafi verið ákvörðun um að hleypa þeim inn eða hver hafi þá tekið hana. 

Úlfar, þáverandi lögreglustjóri, virðist hafa staðið í þeirri trú að ákvarðanir um framkvæmdir í Grindavík hefðu verið á forræði almannavarnadeildar ríkislögreglustjóra. Hann sagði Heimildinni í febrúar 2024 að hann hefði verið upplýstur um framkvæmdirnar en að ákvarðanir hefðu verið á forræði annarra sem ekki var tilgreint hverjir væru.

Þegar starfshópurinn fundaði með eftirmanni Úlfars var skilningur lögreglustjórans að ákvarðanir hefðu verið á hans ábyrgð. Starfshópurinn byggir á því að ákvarðanir um leyfi til framkvæmda hafi verið á lagalegri ábyrgð lögreglustjórans á Suðurnesjum og aðgerða- og vettvangsstjórnunar undir honum.

Ekki fullnægjandi að vara almennt við hættu

Starfshópurinn segir í skýrslunni að skýrt þurfi að vera hver taki ákvarðanir af þessu tagi og að slíkar ákvarðanir séu varðveittar í skjalakerfum stofnana. Einnig þurfi að vera fullnægjandi yfirsýn yfir hverjir vinni að hvaða verkum, hvar og hvenær á hættusvæðum.

Hópurinn ítrekar að lögreglustjóri hefði átt að styðjast við áhættumat í vá þegar hann tók ákvarðanir um aðgengi að Grindavík í stað þess að segja að fólk færi þar um á eigin ábyrgð.

„Að mati starfshópsins er ekki fullnægjandi að vara almennt við því að Grindavík sé hættulegur staður en að byggja að öðru leyti á eigin ábyrgð þegar skriflegt áhættumat er ekki aðgengilegt almenningi og það áhættumat sem var í þróun af hálfu almannavarnadeildar, þótt það kunni að hafa verið ófullkomið eða í vinnslu, var ekki heldur aðgengilegt almenningi.“

Ekki var hægt að leggja mat á hvort upplýsingagjöf yfirvalda til verktakans hefði verið fullnægjandi eða hvort embætti lögreglustjórans hefði gefið leiðbeiningar um að aðgát.

Bæði lögregla og Vinnueftirlit hafa þegar rannsakað banaslysið og beindist úttekt starfshópsins aðeins að hlut viðbragðsaðila eins og lögreglustjóra í aðdraganda slyssins.

Ómálefnalegt að binda hendur fjölmiðla af tillitssemi við íbúa

Ákvarðanir lögreglustjóra um að takmarka aðgengi fjölmiðla að Grindavík voru sama marki brenndar. Þær voru ekki birtar opinberlega nema að hluta til og skriflegar heimildir um þær í opinberum skjalakerfum eru ekki til staðar. Þá hafi ekki alltaf verið ljóst hvort það væri ríkislögreglustjóri eða lögreglustjórinn á Suðurnesjum sem tæki ákvarðanir.

Þegar ákveðið var að einn fjölmiðill fengi leyfi til þess að fara inn á svæðið og deila efni með öðrum kom ekki fram hvernig fjölmiðlar voru valdir eða hvernig gætt var jafnræðis á milli þeirra.

Starfshópurinn mælir með að fest verði í almannavarnalög ákvæði um takmarkanir á aðgengi fjölmiðla að hættusvæði.

Þá taldi hópurinn að ómálefnalegt hafi verið af lögreglustjóranum á Suðurnesjum að byggja takmarkanir á aðgengi fjölmiðla að Grindavík að mestu leyti á tillitssemi við Grindvíkinga. Minnir hann á að ekki megi skerða stjórnarskrárvarin réttindi fjölmiðlafólks umfram það sem nauðsyn krefur.