Bandamenn kýta um þotukaup

Stjórnvöld í Noregi og Danmörku þurfa nú fyrir áramót að taka ákvörðun um það hvort þau hyggist taka þátt í næsta þróunaráfanga bandarísk-fjölþjóðlegu orrustuþotunnar F-35 og greiða sinn skerf af kostnaði við hann.

En varnarmálaráðherrar beggja landa segja að jafnvel þótt það verði gert felist ekki í því skuldbinding til að taka bandarísku þotuna, sem einnig er þekkt undir nafninu Joint Strike Fighter (JSF), fram yfir hina valkostina tvo, sem bæði norski og danski flugherinn eru að skoða sem mögulega arftaka F-16 orrustuþotuflota síns. Hinir valkostirnir eru hin sænska JAS-39 Gripen og hin evrópska Eurofighter Typhoon.

Risafjárfesting

Norski flugherinn á 58 F-16-þotur og danski flugherinn 68. Gert er ráð fyrir að byrjað verði að úrelda þessar vélar frá miðjum næsta áratug, og því stendur til að stjórnvöld beggja landa ákveði fyrir lok þessa áratugar hvaða vélar eigi að taka við af þeim og þjóna flugherjum landanna fram yfir árið 2050. Þetta er spurning um einhverja stærstu innkaupasamninga í sögu beggja landa, enda munu þeir hljóða upp á andviðri nærri 500 milljarða íslenskra króna fyrir hvorn flugher, samkvæmt bráðabirgðaáætlun. Það er fyrir 48 þotur og tæknilegar uppfærslur þeirra á samningstímanum.

Að þetta verð geti staðizt hefur hins vegar verið dregið í efa. Samkvæmt útreikningum Hollendinga munu þær 85 vélar sem þeir hafa sýnt áhuga á að kaupa kosta 14,6 milljarða evra, andvirði um 1.330 milljarða íslenskra króna. Miðað við sama stykkjaverð myndu þar með 48 þotur kosta um 750 milljarða króna.

Espen Barth Eide, aðstoðarvarnarmálaráðherra Noregs, var í Washington fyrir helgi til viðræðna um málið og Jacob Winther, talsmaður danska varnarmálaráðuneytisins, tjáði fréttavef Aftenposten að „síðustu pólitísku ráðfærslurnar færu fram í þessari viku" um þátttöku í síðasta forframleiðsluáfanga JSF.

Þegar hafa fimm af upprunalegu JSF-samstarfslöndunum átta (Ástralía, Kanada, Holland, Bretland og Tyrkland) ákveðið að taka þátt í þessum þriðja áfanga, en þróun JSF hefur nú staðið yfir í tíu ár. Bandarísk yfirvöld hafa lagt ofuráherzlu á að samningar um áframhaldandi þátttöku allra samstarfslandanna yrðu í höfn fyrir lok þessa árs. Evrópsku samstarfsþjóðirnar voru tregar til að verða við þessum óskum Bandaríkjamanna, einkum vegna óánægju með hve tregir þeir hafa verið til að deila tækninýjungum, ekki sízt þróaðasta hugbúnaðinum fyrir vopnabúnað þotunnar, með bandamönnunum austanhafs.

Bretar ósáttir

Svo rammt kvað að þessari óánægju í Bretlandi, að sú nefnd brezka þingsins sem hefur með hergagnakaup að gera mælti með því í skýrslu í byrjun desember að Bretar íhuguðu alvarlega að segja skilið við JSF-samstarfið, ef Bandaríkjamenn bættu ekki ráð sitt.

Svo fór þó ekki í bili að Bretar, nánustu bandamenn Bandaríkjamanna, heltust úr lestinni; brezki hergagnaráðherrann Drayson lávarður undirritaði á þriðjudaginn var samninga um þátttöku Breta í næsta þróunaráfanga. Það gerði hann eftir að hafa fengið skilaboð um það frá Washington að þannig yrði búið um hnúta að Bretar myndu fá í hendur allt það sem þarf til að flugher þeirra verði ekki háður sérfræðiráðgjöfum frá Bandaríkjunum til að beita nýju þotunum. Drayson tók þó fram, að Bretar væru ekki endanlega skuldbundnir til að kaupa þær 150 þotur sem getið er í samningnum; það væri líka verið að skoða annað „plan B" sem hann gaf þó ekkert nánar upp um.

Drayson sagði Breta hafa heitið sem nemur 4,7 milljörðum króna til verkefnisins til viðbótar við þá 140 milljarða króna sem þeir hafa þegar varið til þess. Áætlaður heildarkostnaður við verkefnið eru um 276 milljarðar dala, andvirði 19.300 milljarða króna (19,3 billjóna). Ef öll framleiðsluáform ganga eftir verða á næstu áratugum smíðaðar fleiri en 4.000 slíkar vélar, en lokasamsetning þeirra fer fram hjá Lockheed Martin í Fort Worth í Texas og stærstur hluti þeirra mun þjóna Bandaríkjaher.

Áhyggjur af forsendum fjárfestingar

Ein helzta röksemd ráðamanna þátttökuríkjanna fyrir aðild að JSF-verkefninu var að þar með væri verið að fjárfesta í aðgangi að nýjustu tækninni á þessu sviði og því er ekki að undra að sumum virðist að forsendurnar fyrir hinni gríðarlegu fjárfestingu stefni í að bresta ef öflugasti leikmaðurinn heldur spilunum svo þétt að sér að nánustu samherjar hans fá ekki einu sinni að líta á þau. Með þátttökunni vonast þátttökuríkin ennfremur til að þeirra eigin hátækniiðnaður fái skerf af kökunni; þannig hafa til dæmis norskir framleiðendur hástyrks-plastefna sem mikið verða notuð við smíði JSF hugsað sér gott til glóðarinnar af hinni norsku þátttöku í verkefninu. En eins og verkefnið hefur þróazt hafa áhyggjur farið vaxandi um að minna verði um slík aðkaup íhluta en Norðmenn og fleiri þátttökuþjóðir gerðu sér vonir um.

Gagnrýnendur fjárfestinganna í þróun JSF benda líka á, að sennilega verði meiri möguleikar á slíkri íhlutaframleiðslu ef samið yrði um kaup á hinni sænsku Gripen eða evrópsku Eurofighter. Það sem einkum gerir JSF-þotuna dýra er að hún á að vera torséð á ratsjám, en það gerir að verkum að öllum vopnabúnaði vélarinnar þarf að koma fyrir inni í vélinni svo að yfirborðið sé slétt. Þetta gerir vélina þyngri en keppinautana, sem gerir hana eyðslufrekari og þar með skammdrægari. Norski flugherinn hafi hins vegar í raun ekkert við torséðu tæknina að gera; hlutverk orrustuþotna í Noregi sé jú fyrst og fremst að sjá landinu fyrir sýnilegum vörnum í hinni víðfeðmu og auðlindaríku lögsögu þess.

Þrýstingur frá WashingtonNorski aðstoðarráðherrann Barth Eide leggur á það áherzlu í samtali við fréttavef Aftenposten að valkostirnir þrír, JSF, Gripen og Eurofighter, séu enn fyllilega jafngildir kostir. Ríkisstjórn George W. Bush Bandaríkjaforseta hefur aftur á móti þrýst mjög á JSF-þátttökuríkin að halda tryggð við verkefnið. Bush-stjórnin hefur gefið norsku vinstristjórninni, sem tók við völdum haustið 2005, mjög sterklega til kynna að hernaðarlegt samstarf þjóðanna - sem hefur verið mjög náið allt frá stofnun NATO árið 1949 - myndi bíða hnekki ef Norðmenn skyldu velja að kaupa ekki bandarísku þoturnar. Bæði framleiðendur Gripen og Eurofighter segja að val á þeirra þotum þurfi alls ekki að veikja tengslin við Bandaríkin, enda allar þoturnar framleiddar samkvæmt NATO-stöðlum úr íhlutum frá NATO-löndum. Það er hins vegar ljóst að Bandaríkjastjórn lítur þetta öðrum augum.