Átta­tíu ár frá frelsun Auschwitz: „Ég hverf aftur til Auschwitz á hverjum degi“

Þannig lýsir Renee Salt augnablikinu þegar hún sá föður sinn síðast, við komuna í Auschwitz II - Birkenau í Póllandi.

BBC ræddi við Salt og fleiri einstaklinga sem lifðu dvöl í útrýmingarbúðunum en þeim fer hratt fækkandi. Um 50 hugðust vera viðstaddir dagskrá í Auschwitz í dag en þess er nú minnst að 80 ár eru liðin frá því að Sovétmenn frelsuðu búðirnar.

Arek Hersh var 16 ára þegar hann var fluttur til Auschwitz II-Birkenau árið 1942. Það var honum til bjargar að hann var álitinn nógu gamall til að vinna og því var hann fluttur í vinnubúðirnar á staðnum.

„Fólkið sem var valið til að fara í gasklefann, það var látið fara til vinstri,“ segir hann. 

Hersh veitti því fljótt eftirtekt að margir karlanna sem voru með honum báru númer á handleggnum. Hann spurði hvort hann þyrfti líka að fá númer. „Já, algjörlega. Já,“ svöruðu þeir.

Hersh var merktur B7608.

„Ég tapaði nafninu algjörlega.“

Snjórinn varð rauður af blóði

Þann 27. janúar 1945 voru aðeins 7.000 fangar eftir í Auschwitz; þeir sem voru of veikir eða veikburða til að taka þátt í svokölluðum dauðagöngum. Nasistarnir reyndu allt hvað þeir gátu að eyðileggja ummerkin um voðaverk sín og neyddu um 56 þúsund manns til að yfirgefa búðirnar í kuldanum.

Þeir sem fóru of hægt yfir voru einfaldlega skotnir og talið er að um 15 þúsund manns hafi farist á göngunni.

„Þeir neyddu fólk til að hlaupa og þeir sem gátu ekki fylgt eftir voru skotnir samstundis. Hvítur snjórinn varð rauður af blóði þeirra sem þeir drápu,“ segir Jona Laks, sem lifði göngurnar af.

Auschwitz voru upphaflega pólskar herbúðir en þegar Þjóðverjar réðust inn í Pólland var þeim breytt í búðir fyrir pólitíska fanga. Búðirnar voru smám saman stækkaðar verulega og síðar meir risu aðrar búðir á staðnum; Auschwitz II - Birkinau og Auschwitz III - Monowitz.

Auschwitz voru einar af sex útrýmingarbúðum nasista, sem áttu að leysa „gyðingavandann“ sem Adolf Hitler og samstarfsmönnum hans var svo hugleikinn. Allt að 14 þúsund manns voru teknir af lífi dags daglega í Auschwitz, samtals 1,1 milljón manns af 1,3 milljónum sem voru fluttar þangað.

Um það bil 6 milljónir gyðinga voru drepnir í Helförinni, um 90 prósent allra gyðinga í Póllandi og tveir þriðjuhlutar allra gyðinga í Evrópu. Fangar sættu pyntingum og hræðilegum læknisfræðilegum tilraunum í búðunum.

Auk gasklefanna var öðrum aðferðum beitt við útrýminguna og fjöldi skotinn, svo eitthvað sé nefnt.

Saga sem má ekki gleymast en er nú þegar að falla í gleymsku

„Við erum varðmenn minninganna,“ sagði Andrzej Duda, forseti Póllands, í morgun en hann er eini stjórnmálamaðurinn sem mun tjá sig við athafnir dagsins. Meðal viðstaddra verða Karl III Bretakonungur, Olaf Scholz, kanslari Þýskalands, og Emmanuel Macron Frakklandsforseti auk fjölda annarra þjóðhöfðingja.

Miguel Berger, sendiherra Þýskalands, sagði í samtali við BBC að það væri ábyrgð Þýskalands að fræða unga fólkið um Helförina, til að tryggja að sagan, hryllingurinn og lærdómurinn féllu ekki í gleymsku.

Nýleg rannsókn leiddi í ljós að þriðjungur Breta á aldrinum 18 til 29 ára gat ekki nefnt einar einustu útrýmingarbúðir á nafn. Nærri helmingur Frakka í sama aldurshóp sögðust ekki hafa heyrt um Helförina en hlutfallið var 15 prósent í Rúmeníu, 14 prósent í Austurríki og 12 prósent í Þýskalandi.

Rússneskum embættismönnum var ekki boðið að vera viðstaddir athafnir dagsins sökum stríðsins í Úkraínu. Þeir hafa hins vegar staðið fyrir eigin viðburðum til minningar um þær milljónir Sovétmanna sem létust í seinni heimstyrjöldinni.

Á sama tíma og hið opinbera efnir til athafna til að minnast liðinna tíma lifir hryllingurinn með þeim sem upplifðu hann. 

Albrecht „Albi“ Weinberg, 99 ára, lýsir því meðal annars í viðtali við Guardian hvernig hann hafði alla grunaða þegar hann flutti fyrst inn á hjúkrunarheimili í Þýskalandi eftir að hafa verið búsettur í Bandaríkjunum.

„Ég hverf aftur til Auschwitz á hverjum degi, þegar ég lít í spegilinn á meðan ég þvæ mér um andlitið og sé húðflúrið mitt,“ segir hann. „Ég heimsótti Auschwitz einu sinni, árið 2011. Þá fór ég með Kaddish (bæn syrgjenda) með öðrum gyðingum þar sem ofnarnir stóðu og þá upplifði ég einhvern frið í fyrsta sinn.“