Baráttan og lífið í skugga laga gegn samkynhneigð

Samkynhneigð er ólögleg í mörgum Afríkuríkjum en í febrúar síðastliðnum undirritaði Yoweri Museveni, forseti Úganda, ný lög gegn samkynhneigðum sem eru mun víðtækari og viðurlögin þyngri. Það eitt að segjast vera samkynhneigður í Úganda varðar sjö ára fangelsi og endurtekið brot á lögunum getur varðað lífstíðarfangelsi. Einnig eru hörð viðurlög við því að einstaklingar, fyrirtæki, samtök og fjölmiðlar styðji réttindabaráttu samkynhneigðra og einnig einfaldlega því að vita af samkynhneigðum án þess að tilkynna yfirvöldum um þá.

Geoffrey Ogwaro starfar fyrir samtök samkynhneigðra í Úganda, reyndar undir hatti mannréttindasamtakanna Refugee law project, enda ólöglegt að starfrækja slík samtök.

Lögbundnir fordómar

„Í stað þess að lög landsins verndi mannréttindi okkar gefa þau almenningi leyfi til að áreita okkur og mismuna. Fordómarnir eru verndaðir með lögum. Vissulega var mikil fáfræði í garð hinsegin fólks fyrir þessa lagasetningu en við vorum látin í friði svo lengi sem við vorum til friðs. En núna er áróður gegn okkur, lög og samtök á móti okkur, það er hreinlega sérstök barátta í gangi gegn okkur. Okkur er til að mynda oft neitað um þjónustu, sem er ótrúlega niðurlægjandi og eiginlega ekki hægt að lýsa tilfinningunni fyrr en maður reynir það á eigin skinni. Einnig hefur áreitið og ofbeldið á götum úti aukist til muna eftir lagasetninguna enda hefur fólkið á götunni lögin sín megin.“

Sífellt hræddur við handtöku

Geoffrey segir lögin hafa valdið mikilli tortryggni í samfélaginu sem bitni á öllum, ekki eingöngu samkynhneigðum.

„Ef tveir menn eða tvær konur búa saman er það tilkynnt til yfirvalda vegna gruns um samkynhneigð, en í mörgum tilfellum er um að ræða systur, bræður eða einfaldlega sambýlinga sem deila íbúð með tveimur svefnherbergjum. Nágrannar mínir sáu mig í sjónvarpinu fjalla um réttindabaráttu samkynhneigðra og kvörtuðu til leigusalans míns. Leigusalinn talaði við mig en ég komst hjá því að játa eða neita samkynhneigðinni og sagðist einfaldlega berjast fyrir mannréttindum allra. Þannig að ég er enn í íbúðinni en ég þori varla að fá manninn minn í heimsókn til mín, hvað þá að búa með honum, enda þorir því enginn í dag. Ég er alltaf hræddur um að löggan banki upp á og handtaki mig og óttast að sýnileiki minn komi manninum mínum í vandræði.“

Láta lítið fyrir sér fara

Það hefur lengi tíðkast að samkynhneigðir flýi til Evrópu eða Bandaríkjanna frá Úganda til að eiga kost á eðlilegu lífi. En með nýju lögunum liggur straumurinn einnig til nágrannalanda eins og Kenía og Rúanda. Á síðustu vikum hafa fleiri samkynhneigðir flúið landið en samtals síðustu fjögur árin. Eðlilega greip mikil skelfing um sig í kjölfar lagasetningarinnar, flestir drógu sig inn í skel sína og hættu að hittast á opinberum svæðum enda ólöglegt að hýsa samkomu samkynhneigðra og þannig einangruðust þeir enn frekar frá samfélaginu. Aðrir fengu aftur á móti loksins kjarkinn til að koma út úr skápnum.

„Sumir fundu sig knúna til að benda ástvinum sínum á að þessum lögum væri beint gegn þeim og því ættu þeir ekki að styðja þau. En þeir stóðu ekki úti á götu og hrópuðu það yfir fjöldann, það er náttúrulega stórhættulegt.“

Var giftur konu

Það hefur alltaf verið erfitt fyrir samkynhneigða að segja fólkinu sínu frá kynhneigð sinni vegna fordóma í landinu. Flestir segja eingöngu nánustu vinum og fjölskyldu frá því en fela sig fyrir samfélaginu. En vegna menningarinnar er ansi erfitt að vera ógiftur maður eða kona fram eftir öllum aldri. Þá fer samfélagið að spyrja spurninga.

„Ég var giftur enda var mikil pressa á mér þegar ég var kominn vel á þrítugsaldurinn. En ég skildi við konuna mína, sagði fjölskyldunni frá því að ég væri hommi og gæti því ekki lifað í þessari lygi. Konan mín var skilningsrík en fjölskyldan hefur gefist upp á mér. Ég fer mínar eigin leiðir og þau hafa aldrei haft almennilega stjórn á mér. Nú hafa þau bara sleppt takinu en það þýðir að ég er ekki í neinum samskiptum við þau. Flestir samkynhneigðir í Úganda búa í mjög þröngu samfélagi hinsegin fólks og eiga ekki í miklum samskiptum við gagnkynhneigða. Ég hef aftur á móti átt marga gagnkynhneigða vini. Þeir sem hafa tekið mér eins og ég er eru enn vinir mínir – hinir þóttust ekki lengur þekkja mig á götu og vildu ekki láta sjá sig með mér og þeir löbbuðu þannig sjálfir út úr lífi mínu.“

Beita fyrir sig syndinni

Árið 2009 var þetta lagafrumvarp fyrst kynnt á þinginu. Geoffrey segir aðallega tvennt hafa komið af stað auknum áróðri gegn hinsegin fólki í Úganda sem veitti þessum lögum brautargengi, trúarofsa og aukna þátttöku samkynhneigðra í pólitískri réttindabaráttu.

„Fyrr á árinu sem frumvarpið var kynnt á þinginu kom presturinn Scott Riley ásamt fríðu föruneyti til landsins frá Bandaríkjunum. Hann safnaði prestum og biskupum saman og sagði þeim að samkynhneigð væri vandi sem berjast þyrfti skipulega gegn. Að samkynhneigð væri lærð hegðun og hættuleg börnunum okkar enda mikil synd. Svo birtist hann með hóp af „læknuðum samkynhneigðum“ og sagði að það væri búið að bjarga þeim. Kirkjan gjörsamlega gleypti við þessu. Á svipuðum tíma fóru fleiri samkynhneigðir að taka þátt í pólitískri umræðu og samkynhneigðum aktívistum fjölgaði umtalsvert. Samfélagið fékk smá áfall yfir fjöldanum sem varð allt í einu sýnilegur og viðbrögðin voru: „Hvernig dirfast þau að biðja um einhver réttindi – hvaða réttindi eiginlega? Geta þau ekki bara skriðið aftur ofan í holuna sína?“ Þannig að syndin og sýnileikinn urðu til þess að þingheimi fannst hann þurfa að sporna við þessu með hertum lögum.“

Er í baráttuham

Ég hitti Geoffrey í ráðstefnusal í Kampala þar sem hann er að funda með helstu mannréttindafrömuðum landsins. Það er verið að undirbúa lögsókn gegn úgandska ríkinu vegna brota á mannréttindum.

„Lögmenn okkar undirbúa mál fyrir mannréttindadómstóli og stjórnlagarétti þar sem þess er krafist að lögin verði ógilt. Það stendur í stjórnarskrá okkar að virða skuli mannréttindi allra Úgandamanna. Lögin gegn samkynhneigðum stangast á við það. Einnig erum við með lögmenn í sjálfboðavinnu sem aðstoða samkynhneigða sem eru handteknir, veita ráðgjöf og flytja mál þeirra fyrir dómi. Við munum ekki gefast upp – það er alveg nóg af baráttuanda eftir í okkur.“

En er ekki hættulegt að hittast hér á opinberum vettvangi?

„Á meðan við flöggum ekki kynhneigð okkar þá erum við látin í friði. Við reynum að skrúfa niður hommalætin og trukkalessuútlitið,“ segir Geoffrey og grettir sig. „Ég fæ náttúrulega óbragð í munninn við að segja þetta. Ég er reyndar ekki viss um að starfsmenn hótelsins geri sér grein fyrir efni fundarins. En þeir eru vissulega að fremja lögbrot með því að hýsa okkur án þess að tilkynna yfirvöldum um það. Þessi lög setja svo miklu fleiri en hinsegin fólk í erfiðar og ómannúðlegar aðstæður.“