Myndir ársins að mati Stjörnufræðivefsins

Ár hvert eru milljónir ljósmynda teknar af undrum alheimsins, hvort sem það er af áhugafólki um stjörnufræði, vísindamönnum eða vélvæddum sendiherrum okkar í geimnum.

Með vali sínu á þeim myndum sem þeir telja framúrskarandi fallegar eða merkilegar hafa aðstandendur Stjörnufræðivefsins náð að sannfæra okkur um að þeir horfi til himinsins með næmum huga.



Mynd ársins

Norðurljósin eru ekki aðeins glæsileg að sjá af jörðu niðri heldur einnig utan úr geimnum. Hér sést reyndar hliðstæða þeirra, suðurljósin, eins og þau birtust geimförum í Alþjóðlegu geimstöðinni þegar þeir þutu yfir Indlandshaf 17. september 2011.

Suðurljósin eru í um það bil 100 kílómetra hæð en geimstöðin mun ofar, í um 350 kílómetra hæð. Norður- og suðurljósin verða til við árekstra hraðfleygra rafhlaðinna agna frá sólinni við sameindir í lofthjúpi jarðar.

Í þessu tilviki kviknuðu ljósin í kjölfar kórónuskvettu sem varð á sólinni þremur dögum fyrr. Litadýrðina má rekja til mismunandi sameinda í lofthjúpi jarðar sem gefa frá sér ljós með tilteknum lit þegar agnir sólvindsins örva þær. Súrefnissameindir gefa frá sér grænan bjarma, hvítan eða rauðan en nitur bláan eða fjólubláan.

Sól verður til

Stjörnur verða til í gas- og rykskýjum. Á lokastigum myndunar sinnar hrista þær stundum ærlega upp í hreiðrum sínum, eins og sést á þessari mynd Hubble-geimsjónaukans. Svæðið heitir S106. Það er tvö ljósár á breidd, sem er um það bil hálf fjarlægðin milli sólar og næstu sólstjörnu.

Í miðjunni lúrir ungstirni, 15 sinnum massameira en sólin, sem þeytir frá sér efni með miklu offorsi og raskar gasinu og rykinu í kring. Efnið sem stjarnan spýr út orsakar ekki aðeins stundaglaslögun skýsins heldur hitar það einnig vetnisgasið upp undir 10.000 °C svo það verður óstöðugt.

Vetrarbrautarós

Hubble-sjónauki NASA og ESA fagnaði 21 árs afmæli sínu í geimnum á árinu. Af því tilefni var sjónaukanum beint að sérstaklega myndrænu vetrarbrautatvíeyki sem kallast Arp 273 og er í 300 milljón ljósára fjarlægð frá jörðinni.

Í Arp 273 eru tvær þyrilþokur sem eru í þann veginn að renna saman í eina. Síðustu ármilljónirnar hafa þær stigið flókinn dans undir stjórn þyngdaraflsins. Nokkrir tugir þúsunda ljósára skilja þyrilþokurnar að.

Vetrarbraut í nærmynd

Hér sést nærmynd af harla óvenjulegri vetrarbraut. Hún nefnist Centaurus A og er tiltölulega nálægt okkur á stjarnfræðilegan mælikvarða, í aðeins um 11 milljón ljósára fjarlægð. Þvert í gegnum hana liggja þykkar og ógegnsæjar rykslæður sem hleypa sýnilegu ljósi ekki í gegn til okkar.

Innan þeirra og á bak við er aragrúi stjarna. Centaurus A ber öll merki þess að hafa rekist á og runnið saman við aðra vetrarbraut. Höggbylgjur sem mynduðust í hamförunum urðu til þess að ský úr vetnisgasi tóku að rekast saman. Nú er þar mikil stjörnumyndun eins og sjá má á afskekktum svæðum og rauðum flekkum á nærmynd Hubble-sjónaukans.

Í þéttum kjarna Centaurus A hvílir líka gríðarstórt og mjög virkt svarthol sem gleypir í sig efni í gríð og erg.