Móðir lagði ríkið í Hæsta­rétti vegna van­rækslu á EES

Kona sem hafði starfað sem læknir í Danmörku frá 2015 til 2019 höfðaði mál gegn ríkinu þar sem hún heimtaði skaðabætur á þeim grundvelli að ríkið hefði staðið ranglega að því að leiða í lög EES-reglugerð um frjálsa för launþega og fyrirmæli Evrópuþingsins um samræmingu almannatrygginga.

Málið snýr að því að þegar hún flutti heim til Íslands haustið 2019 og átti barn í mars 2020 hafi hún aðeins hlotið lágmarksgreiðslur úr Fæðingarorlofssjóði, sem nema um 184 þúsund krónum á mánuði.

Þar sem lögin miðuðu við tekjur á íslenskum vinnumarkaði á ákveðnu tímabili fyrir fæðingu, og hún hafði engar slíkar tekjur þar sem hún hafði verið úti í Danmörku, fékk hún minna greitt en læknir í fullu starfi á Íslandi hefði annars.

Konan fór þá í mál við ríkið, fyrst árið 2022 til að fá ákvörðunina ógilda. Undir málarekstri fyrir héraðsdómi var fengið ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins, sem sagði að miða ætti greiðslur við tekjur sambærilegs launþega á Íslandi enda væri fólk annars verr sett fyrir það eitt að hafa nýtt rétt sinn til að flytja milli EES-landa.

Hæstiréttur féllst árið 2024 á að íslensku lögin stæðust ekki EES-reglur, en gat samt ekki dæmt henni í vil þar sem íslensku lögin væru svo skýr að dómstóllinn gat ekki túlkað þau öðruvísi, og ríkið var því sýknað. Hæstiréttur benti þó á að hún gæti farið fram á skaðabætur á þeim grundvelli að ríkið hefði ekki innleitt EES-lögin á réttum tíma samkvæmt skuldbindingum sínum.

Og það gerði hún. Skaðabótamálið höfðaði hún árið 2024 en Héraðsdómur sýknaði fyrst ríkið af kröfum hennar og taldi brotið ekki nógu alvarlegt.

Aðra sögu var þó að segja þegar skaðabótamálið rataði aftur í Hæstarétt. Hæstiréttur sneri dómi héraðsdóms við. Hæstiréttur benti á að þegar dómur Evrópudómstólsins féll í Bergström-málinu í desember 2011, sem sýndi að farandlaunþegi mætti ekki verða verr settur í fæðingarorlofsgreiðslum, hafi íslenska ríkið átt að bregðast við og breyta lögum sínum, en svo var ekki gert fyrr en í júlí 2025.

Með þessari vanrækslu var ríkið talið hafa brugðist alvarlega skuldbindingum sínum samkvæmt EES-samningnum, segir í dómi Hæstaréttar.

Þannig var ríkinu gert að greiða móðurinni 2,7 milljónir í skaðabætur auk dráttarvaxta frá febrúar 2024. Þá þurfti ríkið einnig að greiða 1,5 milljóna málskostnað fyrir Hæstarétti.