Deiling byrða og samstaða í reynd

Leiðtogar Atlantshafsbandalagsins reyndu að láta eins og fundur þeirra í Ríga hefði tekizt vel. En hann opinberaði hve djúpstæð togstreita er innan raða þess um forgangsröðun verkefna, deilingu byrða og samstöðu í reynd.

Leiðtogar NATO sýndu samstöðuvilja bandamannanna 26 með því að árétta á fundi sínum í vikunni, að þeir myndu koma hver öðrum til hjálpar í neyð hvar sem er í Afganistan. En skuldbindandi fyrirheit fengust ekki um að fjölga í herliði NATO í þeim héruðum landsins þar sem skæruhernaður talibana er skæðastur.

Í þessu sambandi munar mestu um að evrópsku meginlandsveldin Þýzkaland, Frakkland, Ítalía og Spánn reyndust ekki reiðubúin til að senda hermenn til að berjast við hlið bandamanna frá Bretlandi, Bandaríkjunum, Kanada og Hollandi í Suður- og Austur-Afganistan.

Alls eru 32.800 hermenn í fjölþjóðaherliðinu ISAF í Afganistan, sem NATO stýrir. En á hættulegustu svæðunum í suður- og austurhluta landsins hafa hingað til aðeins hermenn frá síðarnefndu NATO-löndunum fjórum boðið skæruliðum talíbana birginn.

Í ljósi þess að talið er að í röðum talibana-skæruliðanna séu virkir að minnsta kosti tíu þúsund herskáir heimamenn, sem fá meira en nóg af vopnum yfir fjöllin frá Pakistan og hafa til að mynda framið eitt sjálfsmorðssprengjutilræði á dag síðustu daga, er skiljanlegt að ráðamenn NATO-ríkjanna sem bera hitann og þungann af þessum átökum þrýsti á um að þeirri byrði verði deilt á fleiri herðar bandamanna.

Hætta á nýrri kreppu?

Sumir fréttaskýrendur taka jafnvel svo djúpt í árinni, að í þessu felist hætta á nýrri kreppu NATO-samstarfsins. „Því þetta bandalag byggir á hugmyndinni um samstöðu," skrifar leiðarahöfundur þýzka dagblaðsins Die Welt í gær. „Ef það dregur úr þessari einingartilfinningu er NATO í alvarlegri hættu."

Jaap de Hoop Scheffer, framkvæmdastjóri bandalagsins, segir þó slíkar áhyggjur ástæðulausar. „Það er ekki hin minnsta ástæða til svartsýni í Afganistan," sagði hann við lok leiðtogafundarins í Ríga.

Brezki forsætisráðherrann Tony Blair reyndi líka að túlka niðurstöðu fundarins með jákvæðari hætti. „Það hafa náðst mikilvægir áfangar í rétta átt," sagði Blair, en bætti við: „Höfum við fengið allt sem við báðum um? Ekki enn."

Pólverjar munu senda 1.100 manna liðsauka til Afganistans eftir áramót. En nýjar liðsaukaskuldbindingar fengust ekki í Ríga. Ekki opinberlega, að minnsta kosti. Að sögn ónafngreindra embættismanna hétu þrjú aðildarríki því að fjölga í sínu liði; Danmörk, Tékkland og Kanada.

Í því skyni að sýna í verki að Ísland skærist ekki úr leik í þessu erfiða verkefni NATO lýsti Geir H. Haarde forsætisráðherra því yfir á fundinum í Ríga að íslenzk stjórnvöld myndu auka framlög til endurreisnar- og þróunarverkefna í Afganistan, auk þess að standa að flugfrakt, bæði með flugvélum íslenskra flugfélaga og erlendra, í þágu þeirra bandalagsríkja sem hafa liðsafla í sunnanverðu landinu.

Angi af víðtækari umræðu

Togstreitan um það hvernig byrðunum í Afganistan er deilt er annars bara einn angi af víðtækari umræðu innan bandalagsins, sem staðið hefur yfir lengi, um breytt hlutverk NATO eftir að tvípóla veröld kalda stríðsins leið undir lok og aðlaga þurfti herafla bandalagsins að ógnum nútímans.

Hernaðargetugjáin milli Evrópuríkjanna annars vegar og Bandaríkjanna hins vegar er vandi sem tengist vandanum í Afganistan beint með þeim hætti, að herafli flestra evrópsku NATO-ríkjanna er enn miðaður að mestu við hefðbundnar landvarnir gegn innrás erlends hers. Aðeins örlítill hluti allra þeirra tveggja milljóna hermanna sem skipa raðir NATO-herja Evrópu er í stakk búinn að vera sendur í verkefni á borð við það sem nú er við að etja í Afganistan.

Robert Gates, verðandi varnarmálaráðherra Bandaríkjanna, lagði á það áherzlu í skriflegu svari sem hann veitti í gær við spurningum varnarmálanefndar Bandaríkjaþings, að hann hefði trú á framtíð NATO-samstarfsins, en að bandalagið þyrfti á auknu fé og hreyfanlegum mannafla og búnaði að halda ef það ætti að geta staðið undir þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem nú er ætlazt til af því.

Evrópsku NATO-ríkin verja að vísu til varnarmála yfir helmingi þess sem Bandaríkin gera, en fyrir þau útgjöld fæst aðeins um fimmtán prósent af útreiknaðri hernaðargetu Bandaríkjahers.

NATO og Bandaríkin þrýsta því á evrópsku bandamennina að taka til hver í sínum ranni; breyta uppbyggingu herafla síns úr staðbundnu landvarnahlutverki kaldastríðstímans og fjárfesta þess í stað í þjálfuðum sveitum atvinnuhermanna og hergögnum sem gera þær hreyfanlegri og betur í stakk búnar að mæta með skilvirkum hætti ógnum á borð við hryðjuverk eða upplausnarástand í fjarlægu ríki.

Viðbragðssveitir mikilvægur áfangiMikilvægur áfangi á þessari braut er stofnun hinna svonefndu viðbragðssveita NATO, sem de Hoop Scheffer tilkynnti með stolti að yrðu komnar á laggirnar í byrjun næsta árs, eftir fjögurra ára undirbúning. Í þeim á að vera 25.000 manna lið, sem á að vera hægt að senda með fimm daga fyrirvara í verkefni svo til hvar sem er í heiminum og að halda því þar úti í minnst þrjátíu daga.

En þetta er þó aðeins áfangi, eins og heyra mátti á máli verðandi varnarmálaráðherrans í Washington. „Bandaríkin geta hjálpað með því að beita NATO til að fást við flóknar ógnir nútímans, og með því að gera bandamönnum sínum ljóst að við ætlumst til þess að þeir axli jafnan skerf af byrðunum," segir Robert Gates í þingsvörum sínum. Að sínu mati væri meginvandi NATO fólginn í óvilja margra aðildarríkjanna til að verja því til varnarmála sem nauðsyn krefði. NATO ætlast til þess að aðildarríkin leitist við að verja minnst tveimur prósentum af landsframleiðslu sinni til málaflokksins, en útgjöld flestra Evrópuríkjanna eru á bilinu 1,2-2 prósent. Einnig þrýst á ÍslandEystrasaltsríkin þrjú, Eistland, Lettland og Litháen, hafa sett sér að ná tveggja prósenta markinu eftir nokkur ár, þrátt fyrir að þröngt sé í búi þar eystra. Að NATO skuli sjá þeim fyrir lofthelgiseftirliti, að miklu leyti á kostnað „útgerðarríkja" þotnanna sem sinna því hverju sinni, hefur aukið þrýstinginn á þau að standa sig í að uppfylla óskir NATO að þessu leyti.

Eins og bent var á í upphafsgrein greinaflokks um varnarmál Íslands í Fréttablaðinu 9. nóvember veldur þetta því að íslenzka ríkið á nú erfiðara með að komast upp með að spara sér að mestu þennan útgjaldalið. Geir H. Haarde forsætisráðherra finnur greinilega fyrir því að þessi þrýstingur NATO beinist líka að Íslendingum. „Auðvitað getum við ekki lengur ætlazt til þess, eins og við höfum gert áratugum saman, að aðrir standi straum af öllum okkar vörnum," hefur Morgunblaðið eftir honum í gær. Það sé ekki eðlileg krafa lengur og því séu íslenzk stjórnvöld „tilbúin að verja í þessi mál heilmiklum peningum."

Anne-Grete Strøm-Erichsen, varnarmálaráðherra Noregs, tjáði Fréttablaðinu í vikunni að Norðmenn væntu þess að Íslendingar sýndu vilja til að taka þátt í kostnaði af því samstarfi, sem um kynni að semjast milli þjóðanna um öryggis- og varnarmál. Geir sagði hins vegar Ríkisútvarpinu í gær að það væri ótímabært að velta því fyrir sér hver sá kostnaður gæti orðið.