Pólitískt uppgjör við auðjöfur?

Á mánudaginn var hófst dómsuppkvaðning í umfangsmesta réttarhaldi síðari tíma í Rússlandi, réttarhaldinu yfir kaupsýslumanninum Mikhaíl Khodorkovskí, sem um hríð var auðugasti maður landsins. En þótt upplestur þúsund blaðsíðna dómsorðsins hafi haldið áfram alla vikuna var honum ekki lokið er vikan var á enda. Er jafnvel líkum að því leitt að uppkvaðningin kunni að dragast enn á langinn, allt upp í hálfan mánuð til viðbótar. Verjendur Khodorkovskís halda því fram að yfirvöld hagi þessu svona vísvitandi til að fjölmiðlar og almenningur missi áhugann á málinu áður en það er til lykta leitt. Að vísu velkist enginn í vafa um að sakborningurinn verði sakfelldur - eins og tilfellið er í um 99 af hundraði allra réttarhalda í Rússlandi - en hugsanlega þó ekki fyrir öll ákæruatriðin og því kunni refsingin að verða eitthvað mildari en sá tíu ára fangelsisdómur sem ákæruvaldið krefst. Sakirnar sem bornar eru á Khodorkovskí, sem var aðaleigandi og forstjóri olíurisans Yukos, varða skattsvik og fjámálamisferli. En allt frá því er sérsveitarmenn handtóku Khodorkovskí á flugvelli í Síberíu haustið 2003 hefur því verið haldið fram að allur málareksturinn sé af pólitískum rótum runninn; ráðamenn í Kreml með Vladimír Pútín forseta í broddi fylkingar séu að ná sér niðri á Khodorkovskí fyrir að rjúfa óskrifað samkomulag um að auðjöfrar landsins fengju að hafa misjafnlega fengið fé sitt í friði svo lengi sem þeir héldu sig frá stjórnmálaafskiptum. Nánar tiltekið létu það vera að styðja "röng" stjórnmálaöfl. Nýjum eigendum rússneskra (áður sovéskra) ríkisfyrirtækja sem einkavædd voru á tíunda áratugnum, þar með talið fjölmiðla, lærðist að eignarhaldinu fylgdi sú óskrifaða skuldbinding að storka ekki þeim sem réðu ríkjum í Kreml. Grun um að hann hefði brotið þessa reglu vakti Khodorkovskí er hann hóf að styrkja nær alla stjórnmálaflokka fjárhagslega, ekki aðeins stjórnarflokkinn. Undir þennan grun ýttu kaup hans á útgáfuréttinum að dagblaðinu Moskovskiye Novosti eftir aldamótin og ráðning þekkts rannsóknarblaðamanns sem kunnur var fyrir gagnrýna umfjöllun um gerðir Pútín-stjórnarinnar. Í orði kveðnu vísa talsmenn Kremlar því alfarið á bug að málareksturinn gegn Khodorkovskí sé svona vaxinn. En þó hefur efnahagsmálaráðherrann í rússnesku ríkisstjórninni, German Gref, látið svo ummælt að réttarhaldið sé "að vissu leyti pólitískt". Stuðningsmenn Khodorkovskís, þar á meðal skákmeistarinn Garrí Kasparov, kalla réttarhaldið pólitískan skrípaleik og sönnun þess að langt sé í land með að réttarríki sé við lýði í Rússlandi. Hátt fall Fyrir aðeins fáeinum árum virtist Khodorkovskí hafa örugg tök á auði sínum og áhrifastöðu í Rússlandi. Eignir hans voru metnar á allt að fimmtán milljarða Bandaríkjadala, andvirði tæplega 1.000 milljarða króna. Yukos var annað stærsta olíufyrirtækið í landinu og dældi upp um fimmtungi allrar olíu sem flutt var út þaðan. Eins og aðrir ofurríkir Rússar komst Khodorkovski í álnir er stærstu fyrirtæki landsins voru einkavædd um miðjan tíunda áratuginn. Munaði þar mestu um þau fyrirtæki sem höfðu ráðstöfunarrétt yfir ríkulegum náttúruauðlindum hins víðlenda ríkis. Um það leyti sem einkavæðingin stóð sem hæst, í forsetatíð Borís Jeltsín, var hann meira að segja í svo góðum tengslum við ráðamenn í Kreml að hann sat um skeið í embætti aðstoðarráðherra olíumála. Khodorkovskí komst í aðstöðu til að auðgast á einkavæðingunni með því að vera meðal fyrstu Sovétborgaranna sem spreyttu sig á kapítalískum áhætturekstri. Sem forystumaður í ungliðahreyfingu sovéska kommúnistaflokksins, Komsomol, hóf hann í lok níunda áratugarins að reka fyrirtæki sem flutti inn tölvur; efnahagsumbóta- og opnunarstefna Gorbatsjovs gerði þetta mögulegt. Árið 1987 stofnaði Khodorkovskí Menatep-bankann, sem var eitt fárra fjármálafyrirtækja á þeim tíma sem höfðu leyfi yfirvalda til að versla með erlendan gjaldeyri. Með gróðanum gat hann keypt ríkiseignir er þær voru einkavæddar eftir hrun Sovétríkjanna. Yukos-olíufyrirtækið keypti Menatep árið 1995 fyrir 300 milljónir dollara, en yfirtók í kaupunum tveggja milljarða dollara skuldir, sem lét verðið líta út fyrir að vera sanngjarnara. Sex árum síðar var markaðsvirði Yukos orðið hærra en 20 milljarðar dollara. Nú eru hlutabréf þess hins vegar lítils virði. Í kjölfar handtöku Khodorkovskís hafa yfirvöld fengið fyrirtækið dæmt í milljarðasektir fyrir meintan skattundandrátt á liðnum árum, tekið flestar eignir þess eignarnámi og selt arðbærustu einingar þess ríkisolíufyrirtækinu Rosneft, á gjafverði. Ekki sá fyrsti sem tekinn er fyrir Það hvernig Khodorkovskí komst yfir Yukos-hlutabréfin er hvergi nefnt í ákæruskjalinu. Né heldur sá ógagnsæi skógur skúffufyrirtækja í skattaparadísum sem hann og viðskiptafélagar hans notuðu á sínum tíma til að eignast sem flest hlutabréf í einkavæðingarferlinu. Það vill nefnilega svo til að allir aðrir auðmenn Rússlands, svonefndir óligarkar, eiga auð sinn sams konar aðferðum að þakka. Yrði hulunni svipt af skúffufyrirtækjabraskinu og peningaþvættinu sem því fylgir kynnu að koma fram í dagsljósið nöfn manna sem það gæti komið illa; manna sem eru í aðstöðu til að hindra að rótað verði í þessum grugguga pytti. Enn þann dag í dag er talið að um tíu milljarðar Bandaríkjadollara streymi frá rússneskum aðilum inn á erlenda bankareikninga árlega. Khodorkovskí er reyndar ekki fyrsti rússneski auðmaðurinn sem yfirvöld hafa tekið fyrir. Skemmst er þess að minnast hvernig Borís Beresovskí, sem var um hríð einn umsvifamesti athafnamaður Rússlands, hraktist í útlegð eftir að hann komst upp á kant við Pútín. Þá var Vladimír Gúsinskí handtekinn eftir að sjónvarpsstöð í hans eigu gerðist gagnrýnni í garð Pútínstjórnarinnar en hún gat liðið. Hann flúði síðan land og fékk hæli í Ísrael.