Aldrei fleiri fangar

Aldrei í sögu Bandaríkjanna hafa fleiri verið á bak við lás og slá, á reynslulausn eða skilorði en á síðasta ári. Þeim sem bjuggu við frelsisskerðingu af einhverju tagi fjölgaði um 130.000 á síðasta ári og töldu í heild tæpar sjö milljónir manna. Þetta þýðir að einn af hverjum 32 fullorðnum Bandaríkjamönnum var í fangelsi, á reynslulausn úr fangelsi eða á skilorði. Þetta hefur gerst þrátt fyrir að mörg ríki Bandaríkjanna hafi á síðustu misserum reynt að sporna við vaxandi kostnaði við refsikerfið með því að draga úr refsingum. Sprenging í fjölda fanga Fjölgun fanga á síðasta áratug er ekki hægt að lýsa öðru vísi en sem sprengingu. 1991 sátu 1,2 milljónir fullorðinna Bandaríkjamanna inni. Níu árum síðar hafði þeim fjölgað um 700 þúsund og voru orðnir rúmlega 1,9 milljónir. Í lok síðasta árs hafði þeim enn fjölgað um rúmlega 230.000 manns og voru orðnir nærri 2,1 milljón. Síðasta áratuginn hefur föngum sem afplána lengri dóma fjölgað um 3,4 prósent árlega, þeim sem sitja í varðhaldi eða afplána skemmri dóma hefur fjölgað um fjögur prósent frá ári til árs, einstaklingum á reynslulausn úr fangelsi hefur fjölgað um 1,7 prósent og einstaklingum á skilorði hefur fjölgað um 2,9 prósent ár hvert. Vaxtarbroddur Það þarf því ekki að koma á óvart að fangelsisiðnaðurinn hafi verið kallaður einn helsti vaxtarbroddur bandarísks atvinnulífs síðustu tvo áratugina. Það birtist með tvennum hætti. Annars vegar þarf sífellt fleiri starfsmenn og búnað til að gæta sífellt fleiri fanga. Hins vegar eru fangar gjarnan látnir vinna fyrir smáaura við framleiðslu og þjónustu. Afbrotafræðingurinn Nils Christie áætlaði fyrir nokkrum árum að einn af hverjum 25 einstaklingum á vinnumarkaði félli undir löggæslu- og fangelsiskerfið. Þar taldi hann með fanga, lögreglumenn, starfsmenn dómstóla og öryggisverði sem störfuðu hjá einkafyrirtækjum. Kostnaðinn við fangelsiskerfið eitt og sér taldi hann nema um 4.000 milljörðum króna árið 1999. Það jafngildir um fimmtánföldum fjárlögum íslenska ríkisins. Ítök fangavarða og fyrirtækja Föngum hefur fjölgað, fangelsum hefur fjölgað og fangavörðum hefur fjölgað. Fyrirtæki sem hagnast á rekstri fangelsa berjast af krafti fyrir hörðum refsingum og það sama gera samtök fangavarða. Dæmi um það eru samtök fangavarða í Kaliforníu sem eru orðin einhver sterkasti þrýstihópur ríkisins. Það kom síðast í ljós í baráttu Arnold Schwarzenegger ríkisstjóra fyrir niðurskurði til að mæta miklum fjárlagahalla. Þar gekk hann víða hart fram en þótti gefa eftir gagnvart fangavörðum. Það varð til þess að dómari í San Francisco sendi stjórnvöldum viðvörun um að hann íhugaði að skipa mann til að hafa eftirlit með rekstri refsikerfisins í Kaliforníu þar sem það væri næsta stjórnlaust. Einkareknum fangelsum hefur fjölgað í seinni tíð. Kostirnir sem stjórnmálamenn sjá við það er að þeir þurfa ekki að fá heimildir fyrir fjárveitingum til bygginga nýrra fangelsa heldur greiða þeir einfaldlega þóknun fyrir hvern fanga eða eftir annars konar samningi. Mikill vöxtur í greininni varð til að vekja ugg sumra fræðimanna um að þrýstingur fyrirtækja sem hagnast af fjölgun fanga réði meiru um ákvörðun refsirammans en málefnaleg sjónarmið. Ódýrt vinnuafl Hin hliðin á þessu er hversu ódýr starfskraftur fangarnir eru. Þá má skylda til að vinna og launin eru aðeins brot af því sem þekkist utan múra fangelsanna. Reyndar þekkist líka að þeim sé ekki greitt fyrir vinnu sína líkt og yfirmaður fangelsismála í Texas gerði grein fyrir í skýrslu um vöxt og breytingar fangelsiskerfisins árið 1996. Þá hafði fangafjöldinn nær fjórfaldast á áratug. Kostnaður við byggingu fangelsa var lægri en annars staðar sagði hann og ástæðan einföld. Fangar voru notaðir við vinnuna. Víða svara fangar í síma fyrir stórfyrirtæki, vinna við byggingaframkvæmdir og framleiða fjölda vörutegunda. Það hlýst því ekki aðeins kostnaður af föngunum heldur einnig tekjur. Þannig munu fangelsisyfirvöld í Mississippi hafa stært sig af því að fram að seinni heimsstyrjöld hefðu fangelsin frá upphafi verið rekin með hagnaði upp á hvert einasta ár.