Höfum setið eftir í bar­áttu við glæpa­hópa

Um 20 skipulagðir brotahópar eru taldir starfa á Íslandi og hefur þeim fjölgað um helming á einum áratug.

Karl Steinar Valsson, yfirlögregluþjónn og sviðsstjóri greiningardeildar hjá ríkislögreglustjóra, segir lögreglu hafa haft áhyggjur af þessari þróun um nokkurt skeið. Hann telur frumvarpsdrög sem dómsmálaráðuneytið birti í Samráðsgátt á miðvikudag mikilvægt skref.

„Staðreyndin er líka sú að þróunin á þessu sviði er svo rosalega hröð að við höfum svolítið setið eftir.“

Karl segir nær öll stærri mál lögreglu sem tengjast skipulagðri brotastarfsemi ná með einhverjum hætti til annarra landa. Brotahóparnir virði engin landamæri og því þurfi íslenska lögreglan að geta unnið með svipuðum hætti og lögregla annars staðar á Norðurlöndunum.

„Það er ekkert í þessu frumvarpi sem er ekki nú þegar á Norðurlöndunum, annaðhvort öllum eða nær öllum með mjög svipuðum hætti,“ segir Karl.

Lögin ná illa utan um brotahópana

Ein helsta breytingin í frumvarpinu snýr að því hvað telst vera skipulagður brotahópur.

Í dag þarf meðal annars að sýna fram á að meginmarkmið hóps, eða stór hluti af starfsemi hans, sé að fremja alvarleg brot með skipulögðum hætti og hagnast á þeim.

Karl segir þessa lýsingu ekki lengur passa við raunveruleikann. Nútímabrotahópar séu oft lausari í reipunum. Þeir séu ekki endilega með skýran leiðtoga, fasta meðlimi eða formlega verkaskiptingu.

„Ákvæðið eins og það er núna endurspeglar svolítið það sem einu sinni var en er ekki lengur. Þess vegna hefur okkur gengið mjög illa að nýta það ákvæði.“

Samkvæmt frumvarpinu gæti samstarf þriggja eða fleiri talist skipulagður brotahópur þótt hópurinn væri ekki formlega uppbyggður. Meðlimirnir þyrftu ekki alltaf að vera þeir sömu og hlutverk þeirra þyrftu ekki að vera fyrir fram ákveðin.

Hópurinn þyrfti þó að hafa starfað um nokkurt skeið og stefna að því að fremja alvarleg brot. Tilviljunarkennt samstarf nokkurra manna um eitt brot ætti því ekki sjálfkrafa að falla undir skilgreininguna.

Ekki þyrfti heldur alltaf að sýna fram á að tilgangurinn væri að græða peninga. Sameiginlegur tilgangur gæti til dæmis verið að beita ofbeldi.

Aðeins hefur tvisvar verið sakfellt hér á landi fyrir þátttöku í skipulagðri brotastarfsemi. Spurður hvort þröng skilgreining skýrði það tók Karl undir.

„Já, það er þessi þrönga túlkun.“

Allt að átta ára fangelsi

Hámarksrefsing fyrir að gera samkomulag um brot sem tengist starfsemi skipulagðs brotahóps yrði hækkuð úr fjögurra ára fangelsi í átta ár.

Refsing fyrir önnur brot gæti einnig hækkað um allt að helming ef þau eru framin fyrir skipulagðan brotahóp.

Sama ætti við þegar fullorðinn einstaklingur fær barn eða ungmenni undir átján ára aldri til að fremja brot, til dæmis gegn greiðslu eða öðrum ávinningi.

Lögregla fengi jafnframt lengri tíma til að rannsaka stærstu málin áður en þau fara fyrir dóm. Nú má gæsluvarðhald á rannsóknarstigi almennt ekki vara lengur en tólf vikur. Frumvarpið myndi lengja þann tíma í sex mánuði.

Það þýðir ekki að fólk yrði sjálfkrafa úrskurðað í gæsluvarðhald í hálft ár. Dómari þyrfti áfram að samþykkja gæsluvarðhaldið og taka reglulega afstöðu til þess hvort ástæða væri til að framlengja það.

Skýrari heimild til að skoða síma og tölvur

Frumvarpið veitir lögreglu skýrari heimild til að leita að gögnum í símum, tölvum, spjaldtölvum, snjallúrum og öðrum tækjum sem hafa verið tekin við rannsókn máls.

Leitin gæti einnig náð til gagna sem eru vistuð annars staðar en eru þegar aðgengileg í gegnum tækið. Það gætu til dæmis verið ljósmyndir, skilaboð eða skjöl í skýjaþjónustu.

Lögregla fengi þó ekki heimild til að stofna nýjan aðgang, brjótast inn í önnur kerfi eða fylgjast með gögnum sem verða til eftir að leitin hefst.

Leyfi dómara þyrfti áður en leitað væri í tækinu. Ef hætta væri á að gögn glötuðust meðan beðið væri eftir slíku leyfi mætti þó hefja leitina strax og leggja málið fyrir dómara eftir á.

Svipuð regla ætti að gilda um símhlustun, upplýsingar um símtöl og önnur samskipti, leynilegar myndavélar og staðsetningartæki. Ef hætta væri á að mikilvæg gögn glötuðust mætti hefja aðgerð áður en leyfi dómara lægi fyrir.

Málið þyrfti þá að leggja fyrir dómara innan 48 klukkustunda. Ef dómarinn samþykkti ekki aðgerðina yrði að stöðva hana og eyða gögnunum sem safnað hafði verið.

Leyfi til slíkra aðgerða gæti gilt í allt að átta vikur í stað fjögurra vikna nú.

Eignir teknar þótt enginn hafi verið dæmdur

Önnur stór breyting er að hægt yrði að taka eignir sem taldar eru tengjast brotastarfsemi þótt enginn hafi verið dæmdur fyrir brotið sem aflaði þeirra.

Þetta gæti til dæmis átt við um peninga, bíla eða aðrar verðmætar eignir þegar sterkar vísbendingar eru um að þeirra hafi verið aflað með brotum en ekki reynist hægt að tengja þær við eitt ákveðið brot.

Lögreglan þyrfti að leggja upplýsingar um málið fyrir dómara. Sá sem ætti eignirnar fengi tækifæri til að útskýra hvaðan þær kæmu áður en ákvörðun yrði tekin.

Dómari þyrfti að komast að þeirri niðurstöðu að líklegra væri en ekki að eignirnar tengdust brotastarfsemi.

Andlitsgreining og myndavélar

Frumvarpið myndi einnig skapa grundvöll fyrir sameiginlegu myndavélakerfi lögreglu.

Setja ætti reglur um notkun andlitsgreiningar, búkmyndavéla lögreglumanna og myndavéla sem lesa númer bíla sjálfkrafa.

Andlitsgreiningu mætti aðeins nota þegar brýn þörf væri á henni. Tölvukerfi mætti heldur ekki eitt og sér taka ákvörðun sem hefði veruleg áhrif á einstakling.

Einnig á að koma á fót samstarfi lögreglu, annarra opinberra stofnana og fyrirtækja. Þessir aðilar gætu miðlað upplýsingum sín á milli ef þær væru taldar nauðsynlegar til að koma í veg fyrir starfsemi skipulagðra brotahópa.

„Af nógu að taka“

Í skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra kemur fram að um 20 skipulagðir brotahópar séu starfandi hér á landi. Hópunum hefur fjölgað um helming á tíu árum og starfsemi þeirra er sögð hafa orðið umfangsmeiri undanfarin fimm ár.

„Við værum ekki í svona miklum aðgerðum ef við hefðum ekki áhyggjur af þeirri þróun sem er varðandi skipulagða brotastarfsemi og við erum að reyna að gera allt sem við getum til þess að sporna við henni.“

Hann vísaði sérstaklega til þeirra fjölmörgu aðgerða sem lögregla fór í sumarið 2026.

Rannsóknir á skipulagðri brotastarfsemi geti tekið langan tíma. Oft þurfi að kalla eftir gögnum frá öðrum löndum og lögregla geti þurft að komast í gegnum mikið magn upplýsinga í símum og öðrum tækjum.

„Þetta eru flókin mál, þetta eru tímafrek mál, þetta eru mannaflsfrek mál.“

Karl segir lögregluna hafa náð góðum árangri í aðgerðum sínum undanfarna mánuði. Næsta skref sé að tryggja að hún geti unnið með sama hætti og lögregla í nágrannalöndunum.

„Það er það sem við höfum verið að benda á, að við getum ekki verið eftirbátar annarra landa sem við erum í samstarfi við.“