For­sjá varla á­kveðin út­frá erfða­fræði­legum tengslum

Umrætt forsjármál varðar barn sem kom undir með aðstoð gervifrjóvgunar, þar sem notast var við sæði föðurins og gjafaegg. Leiðir foreldranna skildu og virðast samskipti þeirra hafa verið afar erfið síðan, ekki síst varðandi forsjá barnsins.

Bæði móðirin og faðirinn voru metin hæf til að fara með forsjá barnsins en áfrýjunardómstóll í Hálogalandi komst að þeirri niðurstöðu að það væri barninu fyrir bestu að dvelja hjá föðurnum. Vísaði hann meðal annars til þess að móðirin hefði flutt á brott með barnið, þrátt fyrir að hún hefði fengið leyfi til þess af heilsufarsástæðum.

Dómarinn sagði forræði föðurins líklegra til að tryggja umgengnisrétt beggja en víkur einnig að því í úrskurði sínum að það sé mikilvægt að viðhalda þeim blóðtengslum sem tengja barnið og föðurinn.

Réðu ekki úrslitum

Hrefna Friðriksdóttir, prófessor og sérfræðingur í sifjarétti, bendir á að umrætt atriði hafi ekki ráðið úrslitum í málinu en það sé engu að síður afar óvenjulegt að erfðafræðileg tengsl barnsins við föðurinn séu nefnd sérstalega. Úrskurðurinn hefur enda vakið mikla athygli í Noregi og lögmaður móðurinnar bent á að ef dómstólar fari að horfa til blóðtengsla við ákvörðun um forsjá, sé hætt við því að til verði A og B flokkar foreldra.

Þannig myndu þeir foreldrar sem geta ekki lagt til kynfrumu bera skaðann af því í forsjármálum, að því gefnu að jafnt væri á með foreldrunum að öðru leyti. Þetta myndi hafa verulegar afleiðingar í för með sér fyrir einstaklinga sem glíma við ófrjósemi og samkynja pör, svo eitthvað sé nefnt.

Að sögn Hrefnu hefur þessum rökum ekki verið beitt hér á landi og hún sér ekki fyrir sér að þau yrðu látin ráða niðurstöðu.

„Þessa er sannarlega getið í málinu, í samhengi við hvort foreldrið sé líklegra til að styðja við foreldrasamstarfið. Því foreldrasamstarfið hafði verið slæmt í þessu máli,“ segir Hrefna. „Það þótti mikilvægt að tryggja að barnið myndi ekki missa samband við föður sinn og þá er þetta nefnt í því samhengi; að hann hafi nánustu líffræðilegu tengsl við barnið, hann og hans fjölskylda.“

Hrefna ítrekar að tekið sé fram í dómnum að hin erfðafræðilegu tengsl hafi ekki ráðið úrslitum. „Þannig að þetta er nefnt, sem staðreynd, að þau séu til staðar en það að segja að vegna líffræðilegra tengsla þá sé sérstaklega mikilvægt að hlúa að þessu foreldrasambandi, það er óvenjulegt.“

Tengsl og afstaða mikilvægari en erfðir

Hrefna bendir á að þegar um sé að ræða „hefðbundinn“ getnað sé samfélagið og kerfið afar upptekið af líffræðilegum tengslum. „Um leið og það fæðist barn þá erum við mjög upptekin af því að það eigi ákveðna foreldra,“ segir hún. Sá einstaklingur sem gekk með barnið og fæddi það sé móðir þess og ef hún er gift eða í sambúð með manni sé líklegast að sá sé faðirinn. 

Ef það komi hins vegar í ljós að einhver annar sé mögulega faðir barnsins, sé hægt að knýja fram breytingu á foreldrastöðu á grundvelli nýrra upplýsinga um líffræðileg tengsl. Þau skipti þannig höfuðmáli.

Annað gildi hins vegar þegar um er að ræða tæknifrjóvgun. 

„Þá erum við með skýrar reglur um að þau sem standa að þessu verða foreldrar barnsins og um leið erum við búin að segja að kynfrumugjafarnir séu það alls ekki,“ segir Hrefna. Í þeim tilvikum sé útilokað að líffræðileg tengsl veiti kynfrumugjöfunum réttindi þegar kemur að barninu. 

Þegar tveir einstaklingar ákveði að eignast saman barn með aðstoð tæknifrjóvgunar, verði þeir báðir jafnir foreldrar barnsins. 

Hvað varðar forsjármál séu það tengslin milli foreldris og barns almennt, ekki líffræðileg tengsl, sem skipta máli. Ef staðan væri sú að foreldri hefði aldrei myndað tengsl við barn sitt eða að tengslin hefðu rofnað, þá væri það eitthvað sem þyrfti að skoða.

Þannig mætti einnig ímynda sér að það gæti gerst að foreldri sem eignaðist barn með kynfrumugjöf myndaði ekki tengsl við það. „Það er ekkert útilokað að sú staða komi upp,“ segir Hrefna. „En þá myndi niðurstaðan ráðast af tengslum, ef foreldrið sjálft myndi velja að draga sig í hlé og ekki sinna hlutverki sínu eins og því ber að gera.“

Það hefði hins vegar ekki átt við í málinu í Noregi.

NRK greindi frá dómnum.