„Við erum að búa til sam­fé­lag hálf­vita“

Rithöfundar og listamenn eru margir hvumsa yfir því að gert sé ráð fyrir því að framlög til Bókasafnssjóðs verði skorin niður samkvæmt fjárlagafrumvarpi. Formaður Rithöfundasambands Íslands sagði í viðtali við Vísi í gær að þetta myndi bitna mest á viðkvæmasta hópi rithöfunda, barnabókarithöfundum og rithöfundum sem skrifi frekar afþreyingarefni.

„Við erum búin að vera kurteis frá því ég byrjaði í þessum bransa og ég nenni því ekki lengur,“ segir Gunnar sem var til viðtals um málið í Bítinu á Bylgjunni í morgun.

Hagstofan tók saman í desember í fyrra útlán bókasafna til einstaklinga. Þar kom fram að á þriðja ársfjórðungi 2025 lánuðu bóksöfnin úr safnkosti sínum til um 16 prósenta landsmanna. Þar kom einnig fram að hlutfall lánþega bókasafna eftir aldri væri hæst á meðal þeirra sem eru 17 ára og yngri, eða 44,5 prósent, en lægst væri hlutfallið í aldurshópnum 25 til 39 ára, eða um 6,4 prósent, á þriðja ársfjórðungi 2025. Þessu var öfugt farið þegar litið er til fjölda útlána að meðaltali eftir aldri lánþega. Fjöldi útlána (bóka og annars efnis) á þriðja ársfjórðungi 2025 til lánþega 17 ára og yngri var að meðaltali um 5,6 en útlán til lánþega 25 til 39 ára voru rúmlega níu að meðaltali. Samkvæmt samantekt Rithöfundasamband Íslands var fjöldi útlána frá Landskerfi bókasafna árið 2025 1.499.295, frá Hljóðbókasafni Íslands 239.948 og frá Rafbókasafni 3.817.

Gunnar segist ekki vita hvort um sé að ræða fáfræði eða heimsku hjá stjórnvöldum hvað varðar lækkun á framlagi til sjóðsins.

Hann útskýrir að Bókasafnssjóður greiði höfundum fyrir útlán á bókasafni sama hversu löng bókin er. Gunnar segir þetta sérstaklega skipta barnabókahöfunda máli.

Barnabækur séu til dæmis sjálfkrafa ódýrari en fullorðinsbækur í verði og ef um er að ræða litla bók og myndhöfundur á höfundarrétt til helminga og bókin kostar 2.500 til 3.000 fær rithöfundurinn um 300 krónur fyrir hvert eintak og að gera megi ráð fyrir að bókin seljist í 1.500 eintökum. Því sé markhópurinn aðeins þrír árgangar, þriggja til sex ára.

„Það væri stórkostlegur árangur að selja 1.500 eintök,“ segir hann en að það væri samt ekki stórgróði. Við þetta bætist greiðslur fyrir hlustun á Storytel og Sagnalandi en þar sé borgað eftir lengd og barnabækur séu yfirleitt styttri.

„Þú ert kannski að fá fimm krónur fyrir sumar bækur og það eru kannski sumar af vinsælustu bókunum,“ segir hann.

Borgað eftir útláni

Hann segir hvorugt þó eiga við þegar kemur að Bókasafnssjóði. Þar sé borgað eftir útlánum sama hversu þykk bókin er. Allir höfundar standi jafnfætis. Í fyrra hafi verið greiddar 172 krónur fyrir útlán en hafi verið 112 árið fyrir það þegar sjóðurinn hafi verið skorinn niður um 70 milljónir.

„Þetta virkaði á mig eins og hefndaraðgerð, einhver í fýlu út í Lilju Alfreðs,“ segir Gunnar og að Lilja hafi sem menntamálaráðherra verið mjög dugleg að finna peninga til að hækka þetta gjald smám saman.

Hann segir Rithöfundasambandið og Sí-Ung, samband unglinga og barnabókahöfunda á Íslandi, hafa fengið Rétt lögfræðistofu til að vinna greinargerð um málið og hvort það væri stjórnarskrárbrot að lækka greiðslurnar. Hljóðbókasafnið hafi lánað út bækur án þess að þau hafi fengið greitt fyrir það. Rithöfundar hafi fengið einskiptisgreiðslu sem hafi verið um 30 þúsund en það að lána út efni, í eigu annarra, í gegnum ríkið sé stjórnarskrárbrot.

„Ríkið má ekki ráðstafa eigum, þetta er höfundarréttur, ég á bækurnar mína,“ segir hann og að þarna hafi hljóðbókasafnið verið í trássi við 72. grein stjórnarskrárinnar um eignarrétt.

Gunnar segist hafa barist í mörg ár fyrir því að eitthvað yrði gert í sambandi við þetta og að enda hafi útlán þeirra verið sett inn í Bókasafnssjóð og útlánum hafi fjölgað um 43 prósent og sjóðurinn verið hækkaður til samræmis við það. Hækkunin hafi verið skráð sem „Covid-styrkur“ og hafi síðan verið tekin út.

„Þetta er svo heimskulegt,“ segir Gunnar.

Greinargerðin hafi verið kynnt fyrir ráðherrum, þingi, flokkum og fleirum fyrir ári síðan og því ætti ráðherrum og þingmönnum að vera fullkunnugt um þessa stöðu.

Gunnar segir að ef allir hættu að skrifa barnabækur væru ekki til neinar barnabækur á íslensku. Þá stæðu eftir enskar bækur sem yrði að þýða með gervigreind. Þýðendur fái líka greitt úr bókasafnssjóði.

Gervigreindin taki yfir

„Af hverju erum við að tala íslensku hérna, let´s switch to English,“ segir Gunnar þá.

„Þetta er ekki bara menningarleg nauðsyn, þetta er nauðsyn fyrir lýðræðissamfélagið Ísland vegna þess að ef þú ert ólæs geturðu ekki tekið meðvitaða ákvörðun. Hvar byrjar læsið? Það byrjar með barnabókunum,“ segir hann og að ef börn lesi ekki barnabækur sé mjög ólíklegt að þau lesi fullorðinsbækur og svo aftur að þau fari að lesa sér til gagns, til dæmis þegar komi að kosningum.

„Við erum að búa til samfélag hálfvita.“

Hann segir að í dag sé alþjóðlegur dagur barnabóka og spyr hvaða stjórnmálaflokki sé hægt að halla sér til að hvíla sig í skjóli? Svarið sé engum.