Af­leiðingarnar af syst­kina­broti séu verri en brotið sjálft

„Við vitum alveg hvernig þessir gjörningar fara fram þegar menn ráðast með þessum hætti að manni sem barni. En afleiðingarnar eru miklu meiri heldur en fólk gerir sér grein fyrir,“ segir Vala.

Hera og Vala eru ekki rétt nöfn þeirra kvenna sem hér tala en Tinna, sú þriðja, kemur fram undir sínu nafni. Tekið skal fram að hún var beitt ofbeldi af ættleiddum dreng sem flutti tímabundið inn á heimili hennar. Hún á annan bróður og finnst mikilvægt, vegna alvarleika brotanna, að það komi skýrt fram.

„Ég myndi segja, og stend og fell með því að afleiðingarnar af systkinabroti eru verri heldur en brotið sjálft.“ 

Hera

„Ef ég get hjálpað, ef mín saga getur hjálpað einhverju barni að sleppa eða verða ekki fyrir þessu að fá, þá skal ég útvarpa þessu út um allt,“ segir Tinna um það af hverju hún stígur fram núna.

Allar um átta ára þegar ofbeldið hófst

Allar voru þær um átta ára gamlar þegar bræður þeirra byrjuðu að brjóta á þeim.

„Mér reiknast til að þetta hafi byrjað svona þegar ég er svona níu ára gömul. Þá er þessi aðili, sem er elstur í systkinahópnum, þá er hann þrettán, fjórtán ára. Svo heldur þetta bara áfram þangað til ég er um fimmtán eða sextán ára,“ segir Vala og heldur áfram:

„Það var verið að læðast inn á næturnar, inn í herbergi, og bara eiginlega hvar sem var. Hann var rosalegur ofstopi í skapinu þannig að ég var alltaf hrædd við hann, líka fyrir þennan tíma. Þetta hélt svo bara áfram þar til ég fékk kjarkinn til að stoppa þetta sem unglingur.“

Hún segir það sér eiginlega minnistæðast.

„Þarna er hann búinn að vera viðstaddur fæðingu dóttur sinnar og er að koma heim um nóttina,“ segir hún og þá hafi hún loks fundið kjarkinn. Eftir það hafi hann ekki brotið aftur á henni.

Eruð þið í samskiptum í dag?

„Nei. Og það mun aldrei verða,“ segir hún afdráttarlaust.

Ætlaði ekki að segja frá

Hún segist í raun aldrei hafa ætlað að segja frá þessu ofbeldi en röð atvika hafi orðið til þess að fyrir um tuttugu árum hringdi hann sjálfur í hana til að biðjast afsökunar og hafði þá sjálfur sagt frá.

Mágur hennar hafði þá verið staðinn að því að brjóta á börnum innan fjölskyldunnar og sem sprengju hafi verið kastað inn í fjölskylduna. Í kjölfarið hafi fósturdóttir bróður hennar sent honum bréf og hótað að segja frá því að hann hafi brotið á henni.

„Þá fór hann að hringja út um allar trissur til að segja hvað hann hafði gert, og þar á meðal í mig og biðjast afsökunar. En þú veist, ein afsökunarbeiðni? Nei,“ segir Vala sem leyfir sér að efast um að nokkur iðrun hafi raunverulega verið til staðar.

„Vegna þess að báðir þessir menn, sem ég er náttúrulega búin að þekkja alla mína ævi, mér finnst eins og þeir skilji ekki af hverju sumt fólk vill ekki hafa þá nálægt sér. En sem betur fer hef ég val um hverja ég vil umgangast og hverja ég vil hafa í lífi mínu, og það eru ekki svona menn.“

Saklausar systkinastundir

Hera var líka í kringum átta ára þegar bróðir hennar byrjaði að misnota hana, þá sjálfur um fjórtán ára gamall. Það hafi utan frá litið út eins og saklausar samverustundir systkina, kvikmyndaáhorf og rúntur.

„Saklausar systkinastundir þar sem engan grunar að eitthvað annað sé að gerast bak við læstar dyr. Hægt og rólega verður ofbeldið grófara og grófara og endar síðan í nauðgun. Þetta stóð yfir þangað til ég var tólf þrettán ára,“ segir hún og að það hafi verið mörg tækifæri fyrir hann til að brjóta á henni.

„Hann var til dæmis alltaf heima í hádeginu vegna þess að hann fór ekki að vinna fyrr en seinnipartinn. Hann nýtti sér því til dæmis þann tíma til að misnota mig.“

Tók dóm út í samfélagsþjónustu

Hún segist svo loks hafa sagt frá þegar annar þolandi bróður hennar hringdi í hana eina nóttina og sagði við hana: „Ég veit að hann er að gera þetta líka við þig.“

„Þá æli ég bara öllu út úr mér. Daginn eftir er ég kölluð á fund hjá barnaverndarnefnd og þar af leiðandi byrjar boltinn að rúlla,“ segir hún og að bróðir hennar hafi enda verið dæmdur í bæði héraðsdómi og Hæstarétti. Dómurinn hafi þó verið mikil vonbrigði og hann hafi í raun fengið meiri refsingu fyrir að vera með barnaníðsefni í tölvu sinni en að brjóta á systur sinni og öðru barni.

„Mér fannst svo standa upp úr að í dómnum er hann eiginlega dæmdur meira fyrir þetta efni en að hafa nauðgað tveimur börnum, þar á meðal systur sinni. Hann sat ekki inni, hann tók þetta út í samfélagsþjónustu.“

Hún segir foreldra sína ekki hafa fengið neina ráðgjöf eftir að brotið kom upp. Hún hafi verið send í neyðarvistun á meðan bróðir hennar flutti út og þá hafi foreldrum hennar verið sagt að ræða brotið ekki við hana. Hún hafi farið í skýrslutöku nokkrum mánuðum síðar.

Eftir á segir hún skilaboðin sem foreldrar hennar fengu mjög óhjálpleg. Alltaf hafi verið gert ráð fyrir að vegna tengsla þeirra ættu gerandi og þolandi að ganga jafnt að borði og að foreldrar hennar hafi átt að eiga jafn mikil samskipti við þau.

Foreldrar í afneitun fyrst um sinn

„Mér leið eins og ég væri allt í einu orðin gerandi og að hann einhvern veginn væri stikkfrí. Hann flytur til ömmu og afa og ég missi þá samband við þau. Samskiptin eru þannig skrítin í dag. Við erum ekki í beinum samskiptum en við eigum lítinn bróður og eigum sömu foreldra.“

Hún segir þau hafa farið í afneitun eftir að hún greindi frá brotinu og það hafi orðið til þess að hún óskaði eftir því að komast í fóstur.

„Ég á því æðislega fósturfjölskyldu í dag, ásamt auðvitað foreldrum mínum,“ segir hún og að hún hafi verið í þjónustu í Barnahúsi allt þar til hún varð 18 ára auk þess sem hún dvaldi á Barna- og unglingageðdeild í nokkra mánuði. Hún segist ekki eiga í beinum samskiptum við bróður sinn í dag.

Ættleiddu eldri dreng frá Indlandi

Tinna segir að það verði að koma fram að sá sem braut á henni var ættleiddur drengur sem bjó hjá þeim í nokkur ár. Hún eigi einn bróður í dag og þeirra samband sé gott.

„Hann er fjórum árum yngri en ég og þegar ég er sirka átta ára ættleiða foreldrar mínir eldri dreng frá Indlandi inn á heimilið. Ég á ekki skýrar minningar, bara svona minningabrot,“ segir hún og að hún muni þó sterkt eftir því að hafa falið sig inni í skáp þegar móðir hennar fór af heimilinu.

„Hann byrjar fljótlega að brjóta á mér og það er þessi ákveðna lykt sem ég enn þá finn, ég bara víbra einhvern veginn þegar ég finn hana. Ég á minningar um hann að kyssa mig í rúminu sínu og alls konar annað þar sem hann er að brjóta á mér. Ég sagði ekki orð við neinn,“ segir hún en að þegar hún hafi verið komin á unglingsaldur hafi móðir hennar skyndilega hent honum út af heimilinu.

Missti alla sjálfsvirðingu

„Ég hélt bara áfram með lífið og held ég hafi gert það því ég taldi mér í trú um að ég hefði verið að ímynda mér þetta, að þetta hefði ekki gerst og ég hefði þannig ekkert að gráta yfir,“ segir Tinna.

„En ég missi samt í kjölfarið alla virðingu fyrir sjálfri mér. Mér fannst ég náttúrulega einskis virði.“ 

Tinna

Nokkrum árum síðar, um tvítugt, hafi hún svo kynnst manninum sínum og lífið einhvern veginn haldið áfram. Hún menntaði sig og byrjaði svo að starfa við sína menntun, sem leikskólakennari. Upp hafi svo komið mál á leikskólanum sem varð til þess að hún ákvað loks að leita sér aðstoðar og svo að tala við foreldra sína.

Grunaði ofbeldið

„Það er ekkert grín að setjast niður og ætla að fara að segja foreldrum sínum að það hafi strákur búið inni á heimilinu mínu sem misnotaði mig í mörg ár. En ég segi mömmu að hann hafi misnotað mig og mamma stóð upp og sagði: Já, mig grunaði það og hélt svo áfram að sinna sínu,“ segir Tinna.

Nokkrum dögum síðar hafi hún svo gengið frekar á móður sína sem viðurkenndi að hún hefði rætt þetta við þau bæði á sínum tíma en þau neitað fyrir það. Þetta hafi svo ekki verið rætt aftur síðan.

„Það blossaði upp í mér mikil reiði við það, og sérstaklega gagnvart því að ég var pínulítið barn og það hjálpaði mér enginn og foreldrar mínir vissu þetta og það hjálpaði mér enginn.“

Hún segir ýmsar vísbendingar hafa verið til staðar um að ekki væri allt í lagi. Hún hafi byrjað að sýna erfiða hegðun, byrjað að drekka og svo verið greind með ADHD átján ára.

Síðar segir Tinna að hún hafi komist að því að móðir hennar hafi hent honum út eftir að hún kom að honum ofan á henni.

„En hún henti honum bara út, svo lokaði hún bara „hurðinni“ og við héldum bara áfram hinu „fullkomna“ lífi innan dyra. Þetta situr svakalega í mér og gerir það alveg að verkum að ég er svaka reið foreldrum mínum,“ segir hún og að hún sé ekki í samskiptum við þau í dag.

„Ég er leikskólakennari og ég græt yfirleitt ekki yfir þessu, en ég á líka fjögur börn, þar af þrjú lítil, og ég bara get ekki skilið hver getur ekki hjálpað börnum. Af því að við hlaupum til þegar þau detta og meiða sig og huggum þau. En þú kemur að einhverjum ofan á barninu þínu, að því sé sópað undir teppi og það má ekki ræða það.“

Trúi því ekki að hún ætti rétt á góðu lífi

Tinna segir sína nánustu vita af þessu í dag, hún eigi góðar vinkonur og fjölskyldu þó að hún sé ekki í tengslum við foreldra sína, en fyrir sína parta þyki henni mikilvægast að stíga fram núna til að ræða það hvernig fólk bregst við svona fréttum.

„Af því að það er búið að taka mig mörg ár í sálfræðivinnu að sætta mig við það eitt að ég eigi sama rétt á að lifa góðu lífi og aðrir. Ég á rosalega erfitt með að biðja um aðstoð, því af hverju ætti einhver að hjálpa mér núna? Það hefur enginn hjálpað mér.“

Tinna segir að þó svo að hún vilji telja sér trú um að þetta ofbeldi hafi ekki áhrif á hana þá megi sjá áhrif þess í öllu sem hún gerir.

„Ég ætti að hafa fulla trú á mér, mér ætti að finnast ég ágæt. Mér ætti að líða vel með sjálfa mig og vera bara sátt við allt sem ég á og það sem ég hef áorkað en ég er það samt ekki. Það skemmdi einhver þessa sjálfsmynd og þessa sjálfsvitund þegar ég var barn.“

Tinna

Vala og Hera segjast tengja við margt sem Tinna segir, til dæmis um að biðja um aðstoð. Þá segja þær að þó svo að þær sitji ekki heima og hugsi um ofbeldið alla daga komi oft aðstæður þar sem þær geta ekki annað en hugsað um það.

Fyrsti kossinn ræddur í partýi

„Ég var í partíi um daginn og það var eitthvað verið að ræða fyrsta kossinn. Ég hugsaði bara, bróðir minn, en hvernig á maður að svara þessu? Við erum alltaf að tala um mörk og að kynnast sjálfum okkur. En ég gerði það í gegnum misnotkun og nauðgun. Hvaða aðra þekkingu gefur það en að ég sé einskis virði?“ segir Hera.

„Mér finnst, mér finnst eins og ég hafi bara alltaf litið á sjálfa mig sem eitthvað rusl,“ segir Vala.

Hún segist eitt sinn hafa átt yndislegan mann, með sína kosti og galla, sem hafi þó reglulega spurt hana hvort hún bæri raunverulega tilfinningar til hans af því hún sóttist ekki eftir nánd.

„Og hvernig átti ég að svara þessu? Ég gat ekkert svarað þessu. Ég var virkilega ástfangin af þessum manni. En þetta var eitthvað sem ég gat ekki, ég átti ekki að vera að biðja um snertingu af því að ég hataði það út af þessu sem hafði verið.“

Flóknar tilfinningar í garð kynlífs

Hinar taka undir þetta og segja tilfinningarnar í garð kynlífs flóknar. Allar segjast þær eiga sögu um að stunda áhættukynlífshegðun eftir brotin og segja að þeim hafi raunverulega ekki liðið eins og þær ættu rétt á að segja nei.

„Ég átti bara að gera eins og einhver annar vildi,“ segir Vala og Tinna tekur undir og segir þetta í raun bara gilda um alla ákvörðunartöku. Hún segi ekki endilega nei heldur reyni frekar að þóknast öðrum.

„Þetta eyðileggur svo mikið sjálfsákvörðunarréttinn af því maður er það ungur þegar þetta byrjar. Maður þekkir sjálfan sig ekki neitt,“ segir Vala.

Hugsaði um kynsjúkdóma þegar vinkonurnar voru í dúkkó

„Það er líka tekin öll barnæska af manni. Ég var að hugsa hvort ég væri með kynsjúkdóm á meðan vinkonur mínar eru í dúkkó. Það er ekkert eðlilegt við það. Ég fékk svo oft líka að heyra að ég væri þroskuð fyrir aldur. Í dag finnst mér ekki gott að heyra það en þá fannst mér það svo kúl. Ég veit ekki hvað Bratz Barbídúkkur heita en vinkonur mínar vita það, af því ég var upptekin, það var verið að misnota mig á sama tíma. Vinkonur mínar voru kannski að sjá einhverja bíómynd sem allir vildu sjá og ég gat ekkert útskýrt af hverju ég komst ekki,“ segir Hera.

Hún segist líka tengja við reiði Tinnu í garð foreldra sinna en ekki endilega í garð geranda síns. Hún viti samt ekki hvað þau hefðu getað gert öðruvísi. Ekkert foreldri eigi að gruna þetta en ef slíkur grunur kemur þurfi þau samt að bregðast við því.

Fann til ábyrgðar

„Mamma hefur beðist afsökunar á því hvernig hún tókst á við þetta og það var virkilega gott að heyra það,“ segir Hera og að hún geti vel ímyndað sér að móðir hennar hafi fundið til mikillar ábyrgðartilfinningar.

„Ég hef oft hugsað hvernig hún hefði getað betur en þá spyr maður sig hvaða foreldri grunar að svona eigi sér stað.“

Hún segist sömuleiðis syrgja árin og það hvernig hún tókst á við brotin.

„Það eru tvö ár sem ég hefði viljað nýta í eitthvað allt annað heldur en að stela, reykja og drekka,“ segir Hera. Það hafi ekki breyst fyrr en hún komst í fóstur.

„Af því að ég fékk pláss til að vera barn. Ég fékk að fara í fjósið, ég fékk að gera allt sem barn á að gera. Ég var að leika með dúkkur og sjá hvolpa, ekki typpið á bróður mínum,“ segir hún og afsakar sjálf orðbragðið.

Sóttust í systkinastundir ekki ofbeldi

Spurðar um tilfinningar í garð systkina sinna þegar ofbeldið átti sér stað segir Vala að hana hafi aldrei langað að vera nálægt honum, jafnvel áður en ofbeldið hófst.

Hera segist ekki endilega hafa upplifað hatur í garð bróður síns fyrr en eftir að hún sagði frá og það komst upp.

„Mér finnst óþægilegt að segja þessa setningu upphátt en ég sóttist svolítið í hann. Mér finnst mjög óþægilegt að segja það núna. Hann var búinn að sannfæra mig um að besta vinkona mín og systir hennar væru að gera eins og það sem við værum að gera, væri bara svona skemmtilegur leikur. Af því ég veit ekkert hvað þetta er þegar ég er átta ára, að þetta er ofbeldi.“

Hún hafi aldrei sóst í hann til að upplifa eitthvað kynferðislegt, heldur frekar í félagsskapinn, því hann var bróðir hennar.

„En hann notaði samt líka alveg hótanir þegar ég var orðin eldri og var farin að spyrja hvort þetta væri eðlilegt. Þá sagðist hann ekki ætla að setja nýju lögin inn á iPodinn minn ef ég leyfði honum ekki hitt eða þetta. En ég hugsaði alltaf með mér: Ef þetta er eðlilegt, af hverju erum við þá í þessari stöðu?“

Það hafi svo ekki verið fyrr en hún heyrði vinkonur sínar tala um að vera að gera það sama með kærastanum sínum og hún gerði með bróður sínum að hún fór fyrst fyrir alvöru að spyrja spurninga.

Áfall sem litar lífið

Þær segja þetta áfall hafa litað þær í hverju hlutverki sem þær hafa tekið að sér. Í móðurhlutverkinu séu þær reglulega sakaðar um að ofvernda börn sín og Hera segist upplifa að hún sé svo meðvituð um hætturnar. Tinna tekur undir það.

„Ég þarf að vita til dæmis hvar unglingurinn er öllum stundum. Ég Facebook-a foreldra vina hans. Hann fór á ball um daginn og ég fylgdist með honum í GPS og spurði hvort hann væri ekki að labba heim,“ segir Tinna.

Barnaheill hefur í dag nýja herferð þar sem vakin er athygli á kynferðisofbeldi gegn börnum. Þær eru allar sammála um að það sé lykilatriði að fræða börn og foreldra um ofbeldi og afleiðingar þess en foreldrar þurfi auk þess að vera meðvitaðir um fólkið sem börnin þeirra umgangast. Þá þurfi foreldrar að kunna að þekkja merkin og verði skyndilegar breytingar hjá barninu þá verði þau að kanna hver ástæðan sé. Þá sé mikilvægt að kenna börnum um leyndarmál.

Milljónir í sálfræðitíma

Vala segir einnig þurfa betri fræðslu og stuðning við foreldra og önnur systkini. Þá segja þær að þær myndu einnig vilja sjá meiri stuðning við þolendur á fullorðinsaldri. Mjög margir segi ekki frá fyrr en á fullorðinsaldri og þá sé oft ekki annað í boði en 27 þúsund króna sálfræðitími.

„Ég veit ekki hversu mörgum milljónum ég er búin að eyða í sálfræðitíma af því að ég þarf að læra að vera í samskiptum við hitt kynið. Hver eru mín fyrstu kynferðislegu samskipti við hitt kynið? Hvar er sú fræðsla?,“ segir Hera og að það hafi verið virkilega erfitt að komast að því eftir þetta hver hún raunverulega er.

Systkinabrot er bara ekki það sama og bara nauðgun úti í bæ

„Þegar þú kemur að svona broti, sérstaklega af hálfu systkinis eða foreldris, þá er allt tekið sem heitir „personal identity“. Hvernig verður maður á eftir maður sjálfur,“ spyr Hera og að hún myndi einnig vilja geta nýtt sér stuðning áfallahópa þar sem hún gæti talað við fólk sem hefur sömu reynslu.

„Systkinabrot er bara ekki það sama og bara nauðgun úti í bæ, ég get ekki orðað þetta betur,“ segir Hera og Tinna tekur undir það.

„Mér fyndist ótrúlega gott að hitta konur sem hafa upplifað það sama. Ekkert endilega til að tala um brotið heldur allar þessar tilfinningar, þessa reiði.“

Öll fjölskyldan verði að fá aðstoð

Þær segja mikla þörf á að öll fjölskyldan sé gripin þegar svona atvik koma upp.

„Litli bróðir minn var bara sjö ára á þessum tíma en upplifði það allt í einu að bæði systkini hans fluttu að heiman, ég í fóstur og bróðir minn til afa og ömmu. Hann fór til sálfræðings og þetta var útskýrt fyrir honum sem systkinaskilnaður, að sum systkini passi ekki saman. Svo eitt skipti gerðist það óvart að við hittumst og þá spurði hann hvort við værum hætt að vera skilin. Ég skildi auðvitað ekkert hvað hann var að tala um,“ segir Hera.

Hera segir hafa verið verulega þörf á því að einhver hefði aðstoðað hann í gegnum þetta.

Konurnar velta því fyrir sér hvort að í þessum aðstæðum sé „réttur“ aðili ekki gripinn. Í fræðsluefni Barnaheilla kemur til dæmis fram að viðbrögð foreldra geti verið alls konar. Jafn algengt sé að foreldrar reiðist barninu sem segi frá og að þeir trúi því. Þeir viti eflaust að þeir séu að beina sinni reiði í ranga átt en geti ekki annað. Svo fái aðrir óbeit á barninu sem brýtur á hinu og loki á það eða sendi það í burtu. Svona brot krefjist þess hins vegar að tekið sé utan um alla fjölskylduna.

Vala segist skilja þessar flóknu tilfinningar. Móðir hennar spyrji hana enn í dag af hverju hún hafi boðið bróður sínum í veislur en hún segir það hafa verið til að verja sig, til að þurfa ekki að segja frá eða útskýra af hverju hann væri ekki velkominn.

„Þangað til þetta kom upp var ég örugg.“

Þær segjast ekki endilega finna fyrir reiði dagsdaglega en þetta hafi samt áhrif.

„Ég finn ekki til reiði út í hann í dag eða haturs. Mér er bara sama um hann. Ég þarf ekkert af honum að vita en ég finn stundum til reiði yfir því hvernig lífið mitt varð. Það er það sem særir mig alveg ofboðslega stundum,“ segir Vala.

Veltirðu fyrir þér hvað hefði orðið?

„Já, ég bara veit það að maðurinn minn hefði aldrei farið í burtu ef þessari sprengju hefði ekki verið hent þarna inn,“ segir hún.

Hera segist tengja vel við þetta. Eftir brotið hafi tekið við áralöng barátta við kerfið og hún hafi misst af svo mörgu á meðan.

Leit að sigrinum

„Það er rosa mikið að vera þrettán ára og vera með lögfræðing til að fara í skýrslutöku. Ég var ekki í skólanum en það var samt enginn sem sagði þú þarft samt að læra heima. Þannig ég hugsa: Væri ég menntaðri, væri ég launahærri, væri ég betur sett í lífinu í dag heldur en að vera ekki búin að klára stúdent af því að ég var svo upptekin af því að vera í kerfinu, að díla við réttarkerfið í fjögur ár. Fjögur ár af bið og á þeim tíma hugsaði ég: Það hlýtur að vera einhver sigur á að fara í fangelsi. Hvar er sigurinn í þessu öllu saman að ég hafi sagt frá? Ég vissi það ekki þá, en það er bara að mér líður betur.“

Tinna segist líka alltaf hafa verið að bíða eftir sigrinum og hún voni að hún upplifi það með því að segja frá núna.

„Mig vantar stundum svolítið að uppskera eitthvað, einhverja lokun á þetta. Hann er bara þarna einhvers staðar úti, mamma og pabbi eru bara einhvers staðar þarna og ég er bara hér, eitthvað að díla við einhverjar afleiðingar. En ég get ekki hætt og haldið áfram. Mig langar svo að stoppa og halda svo áfram.“

Ef þú býrð við ofbeldi eða hefur orðið fyrir ofbeldi, eða ef þú þekkir til einhvers sem er í þeim aðstæðum eru ýmis úrræði í boði. Þú getur alltaf hringt í 112, og þú getur líka fengið aðstoð hjá Barnaheillum, barnavernd, Stígamótum og Kvennaathvarfinu til dæmis. Gerendur geta leitað til Taktu skrefið og yngri gerendur til SÓK-teymis. Nánar hér: https://www.112.is/ofbeldi