Fataframleiðsla til betri vegar?

Segja má að tvö skref hafi verið tekin í átt að bættum kjörum og aðstæðum verkafólks í fataverksmiðjum í Bangladess í vikunni. Byggingarhrunið mannskæða við Rana-torg í Dhaka þann 24. apríl beindi sjónum heimsins að oft ömurlegum aðstæðum verkafólks sem starfar í stærsta útflutningsiðnaði landsins; fataframleiðslu sem að mestu leyti fer til Vesturlanda. H&M hóf skriðu undirskrifta Fjölmörg stór fatafyrirtæki skrifuðu í vikunni undir bindandi samkomulag um bættar aðstæður í fataverksmiðjum í landinu.

Verkalýðsfélög höfðu um nokkurt skeið reynt að fá vestrænu fatarisana til þess að skrifa undir samkomulag af þessu tagi en fram að slysinu höfðu aðeins tvö fyrirtæki skrifað undir. Þeirra á meðal var móðurfyrirtæki Calvin Klein og Tommy Hilfiger. Þrýstingur á fyrirtækin að grípa til aðgerða jókst mikið í kjölfar slyssins og á mánudag tilkynnti H&M að fyrirtækið hygðist skrifa undir samkomulagið. Sænski fatarisinn er stærsti kaupandi fata frá Bangladess og hafði ákvörðunar hans verið beðið. Í kjölfarið fylgdu C&A, Primark, Tesco og móðurfyrirtæki Zöru og þegar fresturinn til þátttöku rann út á miðvikudag hafði fjöldi fyrirtækja skrifað undir. Bandarísku fyrirtækin taka ekki þátt Fyrirtækin skuldbinda sig til að taka þátt í kostnaði við að bæta brunavarnir og öryggismál í verksmiðjunum. Samkomulagið er víðfeðmt og bindandi samkvæmt lögum næstu fimm árin. Markmiðið er að byggja upp fataiðnað „þar sem enginn starfsmaður þarf að óttast eldsvoða, hrun bygginga eða önnur slys sem hægt væri að koma í veg fyrir með skynsamlegum heilbrigðis- og öryggisráðstöfunum,“ segir í samkomulaginu.

Ef fataverksmiðjurnar taka ekki þátt eða uppfylla ekki kröfur þurfa fyrirtækin að veita þeim áminningu og ef ekkert batnar þurfa þau að hætta að versla við verksmiðjurnar. Mörg bandarísk stórfyrirtæki taka ekki þátt í samningnum, heldur segjast ætla að gera umbætur sjálf með öðrum hætti. Walmart, sem er stærsti smásali heims, er þar fremst í flokki. Stjórnvöld lofa líka bótum – en hafa gert það áður Bent hefur verið á að jafnvel þótt alþjóðlegu fyrirtækin grípi til þessara aðgerða dugi það ekki til að gera aðstæður verkafólks mannsæmandi. Vinnulöggjöfin í landinu er brotakennd og lágmarkslaun þau lægstu í heiminum.

Hitt skrefið sem stigið var í vikunni var loforð ríkisstjórna landsins um breytingar á vinnulöggjöfinni til þess að bæta réttindi verkafólks. Meðal þess sem kveður á um í lögunum er réttur fólks til að mynda frjáls verkalýðsfélög án samþykkis eigenda verksmiðjanna og hækkun lágmarkslauna. Gagnrýnendur hafa þó bent á að stjórnvöld í landinu hafa áður lofað umbótum í þessum iðnaði án þess að við það hafi verið staðið. Þá hefur verið gagnrýnt að í tillögunum er ekki tekið fyrir það að eigendur verksmiðja reki hreinlega þá starfsmenn sem taka þátt í verkalýðsstörfum. Samkomulaginu fagnað víða Alþjóðavinnumálastofnunin fagnar samkomulaginu og frumkvæði stéttarfélaga og fatafyrirtækja.

„Nauðsyn bráðra umbóta í öryggismálum krefst samstöðu,“ segir meðal annars í tilkynningu stofnunarinnar, sem kom að gerð samkomulagsins. Hún segist tilbúin til að styðja við áætlunina og ætlar að halda áfram að ýta á að stjórnvöld og eigendur verksmiðjanna standi við þær umbætur sem lofað hefur verið, meðal annars að bæta vinnulöggjöfina í landinu svo hún standist alþjóðleg viðmið. Fleiri hafa fagnað samkomulaginu. „Núna er þetta besti möguleikinn til þess að breyta aðstæðum til hins betra í Bangladess,“ segir Dara O"Rourke, prófessor við Berkeley-háskóla.

Hún segir fjarveru fyrirtækja eins og Walmart æpandi. „Þeir ættu að nota markaðsaðstöðu sína ásamt öðrum smásölum til þess að hafa jákvæð áhrif á iðnaðinn í Bangladess.“

Ekki bara slæmt ástand í Bangladess

Hluti af skóverksmiðju í Kambódíu hrundi á miðvikudag með þeim afleiðingum að minnst tveir létust og sjö slösuðust. Verksmiðjan framleiðir skó fyrir íþróttamerkið Asics, sem hefur meðal annars notið vinsælda hér á landi. Slysið er áminning um að ekki er nóg að bæta aðstæður verkafólks í Bangladess heldur eru föt og skór framleidd við slæmar aðstæður víða annars staðar.

„Fyrirtæki í öðrum löndum reyna líka að halda verðinu niðri með því að spara í öryggi starfsmanna,“ segir Phil Robertson hjá Mannréttindasamtökunum Human Rights Watch.

Alþjóðavinnumálastofnunin gaf út skýrslu um ástandið í Kambódíu í síðasta mánuði og kallaði eftir því að athygli yrði beint að brotum í öryggismálum í fataiðnaðinum í landinu. Í skýrslunni kom meðal annars fram að hiti í verksmiðjum væri allt of mikill, brotið væri á frítökurétti og starfsfólk hefði ekki nægan aðgang að drykkjarvatni.