Segir ráð­herra fá of lausan taum í nýjum sóttvarnalögum

Lögin byggja á flokkun smitsjúkdóma eftir alvarleika. Við alvarlegum sjúkdómi má ráðherra, að fenginni tillögu sóttvarnalæknis, setja reglur um aðgerðir á borð við sóttkví, heilbrigðisskoðun, skimun, einangrun og sótthreinsun. Sé sjúkdómur hins vegar skilgreindur sem samfélagslega hættulegur verða heimildir stjórnvalda víðtækari og þá kemur sjö manna farsóttanefnd að tillögum um aðgerðir. Reglugerðir samkvæmt þessum heimildum mega að hámarki gilda í fjórar vikur í senn. Lögin eiga að taka gildi 1. september 2026.

Í lögunum er kveðið á um að ráðherra geti sett ýmis sóttvarnaúrræði til að berjast gegn farsóttum. Þar á meðal svokölluð ónæmiörvun sem er bólusetning eða gjöf mótefnis. Viðurlagaákvæði laganna segir síðan að brot gegn reglum ráðherra um sóttvarnaúrræði geti varðað sektum eða allt að eins árs fangelsisvist, kjósi ráðherra að hafa reglurnar þannig. 

Sigurður segir að þar liggi kjarni málsins. Að hans mati eru úrræðin ekki afmörkuð nægilega skýrt í lögunum sjálfum og of mikið sé lagt undir mat ráðherra hverju sinni. 

„Að mínu viti er gengið of langt. Bara útbýr valdaframsal til heilbrigðisráðherra til að gera hvaðeina í þessari baráttu, að stemma stigu við næsta heimsfaraldri. Og þarna gleymist einmitt að gæta að þessum grundvallarréttindum borgaranna, þrískiptingu ríkisvaldsins, að það séu eiginleg viðmið, rammi utan um hvað ráðherra má gera, hvað má ekki gera.“

Gagnrýni hans snýr líka að því að hér hafi ekki verið dreginn nægur lærdómur af Covid-faraldrinum áður en ný heildarlöggjöf var samþykkt. Í nefndaráliti 1. minni hluta velferðarnefndar er því haldið fram að enn hafi ekki farið fram heildstæð greining á því hvernig sóttvarnaaðgerðir stjórnvalda í faraldrinum samræmdust grunnreglum réttarríkisins. Þar var jafnframt lagt til að skipuð yrði rannsóknarnefnd Alþingis um viðbrögð stjórnvalda, áhrif þeirra á samfélagið og samræmi við mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar.

Sigurður vísar jafnframt til Danmerkur og segir að þar séu valdheimildir stjórnvalda afmarkaðri og ramminn skýrari en í íslensku lögunum.

„Þar er löggjöfin miklu skýrari, veitir stjórnvöldum eiginlegan ramma vegna þess að það er auðvitað lýðræðislega kjörið þing sem á að veita stjórnvöldum þessar valdheimildir, segja hvað þau mega gera, hvenær þau mega gera það og hvenær ekki. En hér er engu slíku fyrir að fara.“

Í minnihlutaálitinu er áherslan ekki síst lögð á að langvarandi og íþyngjandi sóttvarnaaðgerðir geti haft víðtæk áhrif á frelsi, atvinnulíf, efnahagsmál, geðheilsu og hagsmuni barna og ungmenna. Að mati Sigurðar hefði löggjafinn átt að setja þrengri og skýrari mörk áður en ráðherra var fengið þetta svigrúm.

Hann óttast líka að þegar næsti faraldur kemur verði ekki sama traust og sama sátt um íþyngjandi aðgerðir og sást framan af í Covid. Þá muni fyrst reyna af fullum þunga á þær heimildir sem Alþingi hefur nú fært ráðherra í hendur.

„Ég einhvern veginn óttast og tel líklegt að það verði önnur sviðsmynd í næsta faraldri, að það sé ákveðið óþol og þá muni virkilega reyna á þessar valdheimildir.“