Norðurlandameistarar í málþófi

Þrengt hefur verið að möguleikum þingmanna til að stunda málþóf með nýlegum breytingum á þingsköpum. Brjánn Jónasson rýndi í þrengri reglur um ræðutíma og komst að því að þær hafa síður en svo slegið vopnin úr höndum þingmanna í minnihluta. Sitjandi ráðherrar fara þó varlega í að gagnrýna málþóf stjórnarandstöðunnar enda tveir methafar í ræðulengd í þeirra hópi.

Við Íslendingar stærum okkur gjarnan af sérstöðu lands og þjóðar. Fátt þykir betra en að skara fram úr nágrannaríkjunum. Ísland á þó eitt met sem sjaldnast er notað til að slá um sig með á mannamótum, en það er Norðurlandametið í málþófi þingmanna.

Eins og landsmenn urðu varir við í lok septemberþings, einu sinni sem oftar, eiga þingmenn í minnihluta það til að taka mál sem meirihlutinn hefur mikinn áhuga á að nái fram að ganga áður en þingi er slitið í nokkurskonar gíslingu.

Málþóf er merkilega gagnsætt orð yfir þetta fyrirbæri. Þingmenn í stjórnarandstöðu koma þá í pontu og halda eins langar ræður og þeir komast upp með. Nú síðast voru það þingmenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sem börðust gegn breytingum á stjórnarráðinu, en allir flokkar sem sæti eiga á Alþingi hafa staðið fyrir málþófi á undanförnum árum.

Það er enginn vafi á að Íslendingar eiga Norðurlandamet í þessari íþróttagrein þingmanna. Ástæðan er ekki atgervi íslenskra þingmanna almennt, heldur frekar sú að þingmenn nágrannalandanna stunda ekki þessa íþróttagrein.

Það er grundvallarmunur á umræðuhefðinni á Alþingi annars vegar og á þjóðþingum Danmerkur, Noregs, Svíþjóðar og Finnlands hins vegar, segir Helgi Bernódusson, skrifstofustjóri Alþingis.

Á hinum Norðurlöndunum líta þingmenn svo á að umræður í þinginu eigi að endurspegla mismunandi skoðanir á málum, en sætta sig við að meirihlutinn ráði framgangi mála. Hér virðast þingmenn hins vegar líta á þingsalinn sem nokkurs konar hnefaleikahring þar sem markmiðið virðist stundum vera frekar að koma höggi á andstæðinginn en að standa fyrir málefnalegri umræðu.

„Þessu þarf að breyta. Það þarf tvo til, stjórnarandstaðan verður að virða meirihlutann og stjórnarliðið verður að fara fram af varkárni og skynsemi," segir Helgi.

Einu sinni málþóf í Finnlandi

Í sumum Norðurlandanna hafa þingmenn sett sér reglur um þingsköp sem koma í veg fyrir að stjórnarandstöðuþingmenn ræði mál út í hið óendanlega í þeim tilgangi að tefja framgang þeirra í þinginu. Í öðrum hefur ekki verið talin þörf á því, enda dettur þingmönnum þar ekki í hug að beita málþófi gegn meirihluta þingsins.

Í finnsku stjórnarskránni er ákvæði um að þingmenn hafi óskoraðan rétt til að tjá sig eins oft og lengi og þeir telji sig þurfa. Þar er hins vegar í gildi nokkurs konar heiðursmannasamkomulag um að eyða ekki tíma þingsins í óþarfa, og takmarka ræðutíma.

Finnskir þingmenn hafa, eftir því sem næst verður komið, aðeins einu sinni beitt málþófi til að tefja mál. Það var árið 1994, nokkrum dögum fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um inngöngu landsins í Evrópusambandið. Þá ætlaði meirihlutinn að

keyra í gegn lagabreytingar, en minnihlutinn vildi sjá niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar fyrst. Þingfundur stóð þá óslitið í þrjá og hálfan sólarhring, þar til eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna.

Í Danmörku hafa þingmenn í minnihluta ekki möguleika á að stunda málþóf, en þeir hafa annan neyðarhemil til að stöðva umdeild mál. Þriðjungur þingmanna getur krafist þess að ákveðið mál sé sett í þjóðaratkvæðagreiðslu. Sú heimild hefur ekki verið misnotuð, enda átta þingmenn sig á því að þarna er um neyðarúrræði að ræða og beiting þess getur snúist illilega í höndum þeirra sem ofnota það.

Vopn á lokametrum þingsins

Hér á landi hefur verið litið á málþóf sem valdatæki stjórnarandstöðunnar. Þessu vopni hefur iðulega verið beitt á lokametrum þings til að tefja umdeild mál, í þeim tilgangi að þvinga meirihlutann til að semja við formenn stjórnarandstöðuflokkanna um málalyktir.

Íslenskir þingmenn voru þar til fyrir fjórum árum áberandi langorðir í umræðum um umdeild mál á lokametrum þingsins. Ræðutími einstakra þingmanna var í mörgum tilvikum ekki mældur í mínútum heldur klukkustundum, og sumir töluðu þar til þeir neyddust til að sinna kalli náttúrunnar.

Þetta er nú liðin tíð. Þingmenn hafa ekki lengur ótakmarkaðan ræðutíma í annarri og þriðju umræðu, eins og áður var. Þingsköpum var breytt með lögum árið 2007 í samvinnu allra flokka annarra en Vinstri grænna.

Markmiðið með breytingu á þingsköpum sem gerð var árið 2007 var ekki að koma í veg fyrir að þingmenn gætu haldið uppi málþófi segir Sturla Böðvarsson, sem var forseti Alþingis árið 2007.

„Markmiðið með takmörkununum var að skapa umræður en koma í veg fyrir einræður," segir Sturla. Með því að stytta ræðurnar, en takmarka ekki fjölda þeirra, hafi verið ætlunin að gera umræður í þinginu að rökræðum milli þingmanna, ekki einræðum sem enginn hlustaði á annar en forseti þingsins, eða sá varaforseti sem sæti í forsæti í það skiptið.

„Það hafði engan tilgang að leyfa einum þingmanni að tala allan daginn. Ég er sannfærður um að eftir þessa breytingu urðu umræðurnar á þinginu markvissari og efnislegri," segir Sturla.

Meðal þess sem breyttist var að þingmenn geta eftir breytingarnar í auknum mæli veitt andsvör við ræðum annarra þingmanna. Þannig geta þingmenn svarað því sem upp kemur í ræðu þingmanns strax og henni lýkur, í stað þess að bíða með að svara þar til röðin kemur að þeim á mælendaskrá, gjarnan nokkrum klukkustundum seinna.

Verða ekki langlífir í þinginu

Þingmenn stjórnarandstöðuflokkanna hafa nýtt sér möguleikann á að veita andsvör óspart til að auðvelda sér að halda uppi málþófi um umdeild mál. Nýjasta dæmið eru umræður um breytingu á stjórnarráðinu fyrir nokkrum dögum. Þar fóru þingmenn stjórnarandstöðunnar ítrekað í andsvör við ræðum samherja.

Sama var uppi á teningnum í umræðum um Icesave-málið haustið 2009. Eins og Fréttablaðið greindi frá meðan á umræðunum stóð skipulögðu þingmenn stjórnarandstöðunnar málþófið í þaula. Þeir útbjuggu nokkurs konar stundarskrá þar sem fram kom hvenær hvaða þingmaður ætti að tala, og hverjir af samherjum hans myndu veita honum andsvör. Þingmennirnir ákváðu með öðrum orðum að veita andsvör við ræðu sem þeir höfðu ekki heyrt.

Sturla segir þessa hegðun ekki í samræmi við það sem lagt hafi verið upp með þegar lögum var breytt og ræðutími þingmanna takmarkaður. „Endalaus andsvör þar sem menn fara upp til þess eins að tefja er bara til að skemma fyrir. Það er mín trú að þeir þingmenn sem misnota ræðustól þingsins verði ekki langlífir í þinginu."

Klækjastjórnmálin komust svo á enn hærra stig í umræðum um breytingar á stjórnarráðinu á nýloknu þingi. Þá kom það fyrir að þingmenn stjórnarflokkanna óskuðu eftir að veita andsvör við ræðum stjórnarandstæðinga í þeim eina tilgangi að koma í veg fyrir að aðrir stjórnarandstæðingar fengju að veita andsvör. Þegar til kom féllu stjórnarliðarnir svo frá því að svara, en þá var orðið of seint fyrir stjórnarandstæðinga að óska eftir að veita andsvör.

Þingmanni leiðist þófið

Siv Friðleifsdóttir, þingmaður Framsóknarflokksins, hefur í tvígang lagt fram frumvarp um breytingar á þingsköpum Alþingis sem myndu meðal annars koma í veg fyrir málþóf. Það hefur hingað til verið svæft í nefnd, eins og oft gerist með þingmannafrumvörp.

Í frumvarpinu er lagt til að forseti Alþingis ákveði hversu langan tíma þingið skuli taka í að ræða hvert mál. Þeim tíma verði svo skipt milli flokka í hlutfalli við þingstyrk. Í greinargerð með frumvarpinu segir að á móti því að fella út möguleika á málþófi mætti styrkja stjórnarandstöðuna, til dæmis með því að hluti formanna nefnda kæmi úr hennar röðum, og að minnihluti þings geti knúið á um að umdeild mál fari í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Þó að frumvarp Sivjar hafi ekki náð fram að ganga hingað til segist hún hvergi af baki dottin og ætlar að leggja það fram enn á ný á komandi haustþingi. Hún segist skynja að stuðningur við efni frumvarpsins aukist sífellt í þinginu.