Skimunarráð útskýrir tillögu sína sem olli fjaðrafoki

Þetta kemur fram í grein sem skimunarráð skrifar á Vísi en formaður ráðsins er Thor Asperlund prófessor í líftölfræði við læknadeild Háskóla Íslands. 

Skimunarráð lagði sem kunnugt er til að konum á aldrinum 50-74 ára yrði boðin skimun fyrir brjóstakrabbameini annað hvert ár. Áður hafði verið miðað við konur yrðu boðaðar í fyrstu skimun frá fjörutíu ára aldri en efri mörk miðuðu við 69 ára aldur.

Breytingarnar ollu miklu fjaðrafoki og hafa safnast hátt í 35 þúsund undirskriftir þar sem breytingunum var mótmælt. 

Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra ákvað í framhaldi af gagnrýninni að fresta gildistöku breytinganna um óákveðin tíma og sagði tilefni til að kynna áformaðar breytingar betur og fagleg rök að baki þeim.

Faghópur brjóstakrabbamein hafði lagt til við skimunarráð að hefja skimun við 45 ára aldur að tillögum Framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins. Skimunarráð gat ekki fallist á þá tillögu og studdist við álit starfshóps sérfræðinga frá 2016 sem sagði að hópleit hjá 40-49 ára konum virtist skila litlum árangri við að draga úr dánartíðni.

Áttu að gera tillögu að framtíðarskipulagi við skimanir

Thor Asperlund og kollegar í skimunarráðinu gera tilraun til þess að útskýra aðdragandann að tillögum sínum í greininni á Vísi. Þar er rakið að ráðið hafi verið skipað af landlækni í maí 2018 en hlutverk ráðsins hafi verið að gera tillögur um framtíðarskipulag um skimun fyrir sjúkdómum og fyrirkomulag þeirra á landsvísu.

„Sérstaklega átti að huga að faglegum rökum fyrir hvernig stjórnun og skipulagi krabbameinsleitar verði háttað. Skimunarráð er skipað 7 sérfræðingum af mismunandi sviðum. Til aðstoðar skimunarráði voru 3 faghópar, skipaðir sérfræðingum á hverju sviði til að fjalla um skimun fyrir brjóstakrabbameini, leghálskrabbameini og ristilkrabbameini.“

Með skimun sé átt við skipulagða hópleit þ.e. innköllun á skipulegan hátt á einkennalausu fólki til skoðunar.

Fagna umræðu um skimanir 

Störf skimunarráðs hafi leitt til tillögu um að skimun fyrir leghálskrabbameini hefjist við 23. ára aldur og mælt eindregið með að HPV frumskimun verði tekin upp hér á landi eigi síðar en 1. janúar 2021.

„Það eru líka tíðindi að komin er tillaga að skimun fyrir krabbameini í ristli og endaþarmi (KRE) sem sátt er um. Lagt er til að hafin verði frumskimun fyrir KRE í aldurshópnum 50-74 ára samkvæmt evrópskum ráðleggingum. Byrja með aldurshópinn 60-69 ára í meðaláhættu með leit að duldu blóði í hægðum (svokallað FIT próf) annað hvert ár og ristilspeglun hjá þeim sem greinast með blóð í hægðum. Að auki leggur fagráðið til að einstaklingum sem eru á 51. aldursári verði boðin ristilspeglun sem frumskimun en annars val um að þiggja FIT próf einu sinni.“

Skimunarráð lagði til í samræmi við fyrri álit að konum á aldrinum 50-74 ára verði boðin skimun með brjóstamyndatöku annað hvert ár.

„Sú tillaga hefur komið af stað umræðu um skimanir sem er jákvætt en þarfnast frekari útskýringar,“ segir í greininni.

Tólf sérfræðingar lögðu til 50-74 ára aldur árið 2016

Skimunarráð segir Birgi Jakobsson, fyrrverandi landlækni og núverandi aðstoðarmann heilbrigðisráðherra, haustið 2015 hafa skipað starfshóp sem hafði það hlutverk að gera tillögu að stefnu um framtíð skipulegrar leitar að brjóstakrabbameini á Íslandi, sérstaklega með tilliti til aldursmarka og tíðni hennar.

Sá starfshópur hafi skilað áliti 23. febrúar 2016. Þessi starfshópur var skipaður 12 sérfræðingum á sviði læknisfræði, hjúkrunarfræði og faraldsfræði krabbameina. Niðurstaða í hnotskurn var:

„Með hliðsjón af niðurstöðum rannsókna og alþjóðlegra leiðbeininga um almenna skimun fyrir brjóstakrabbameini mælir starfshópurinn með áframhaldandi skimunum og að konum á aldrinum 50-74 ára verði boðin skimun með brjóstamyndatöku annað hvert ár. Þessi tilmæli byggjast á faglegum rökum.“

Hópurinn tók fram að „Hópleit í 40-49 ára virðist skila litlum árangri við að draga úr dánartíðni.“ og að „Gæta verði að því að jafnvægi sé milli ávinnings og hugsanlegs skaða skimunar.“

Til viðbótar var sagt: „Tekið skal fram að tilmæli starfshópsins eiga við konur sem ekki eru í sérstakri áhættu að fá brjóstakrabbamein.“

Langflest lönd miði við fimmtíu ára aldur

Skimunarráð fer yfir fyrirkomulag annarra þjóða varðandi skimun fyrir brjóstakrabbameini hjá einkennalausum konum. Þar segir að eiginlega allar þjóðir hefji þá skimun við fimmtíu ára aldur.

„Til dæmis Danmörk, Noregur, Finnland, Kanada, Þýskaland, Frakkland, Pólland, Ítalía, Írland, Skotland og England svo einhver lönd séu nefnd. Bandaríkin hækkuðu sín mörk í 50 ára árið 2009 þar sem mælt er með skimun. Ný úttekt var gerð þar 2016 og áfram er miðað við 50 ár. Austurríki, Tékkland, Ungverjaland, Portúgal og Spánn miða við 45 ár.

Aðrar undantekningar á heimsvísu séu fimm lönd.

„Svíþjóð, Grikkland, Mexíkó, Slóvakía og Tyrkland. Þessi lönd miða enn við 40 ára aldur. Ráðgjöf og samtal um krabbamein á auðvitað að vera í boði fyrir allar konur á öllum aldri. Allar þjóðir með krabbameinsáætlun leggja áherslu á það.“

„Strong recommendation“ með 50-69

Vísað er til viðmiða Framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins sem gefi út viðmið um krabbameinsskimanir. https://healthcare-quality.jrc.ec.europa.eu/european-breast-cancer-guidelines/screening-ages-and-frequencies

„Sérfræðingahópurinn er skipaður vísindafólki víðs vegar frá Evrópu og telur um 60 manns. Niðurstaðan í dag er að framkvæmdastjórnin mælir ekki með skimun fyrir brjóstakrabbameini hjá einkennalausum konum á aldrinum 40-44 ára. Fyrir aldurinn 45-49 er skimun á 2 til 3 ára fresti einungis lögð fram sem tillaga,“ segir í grein skimunarráðs. 

Notað sé orðalagið „suggest.“

„Um vísindalegan bakgrunn þessarar tillögu er sagt: „Moderate certainty of the evidence“. Um aldurinn 50-69 er mælt með skimun á 2 ára fresti. Notað er orðalagið „Strong recommendation.“ Vísindalegu rökin eru samt ekki ótvíræð, en metið sem svo að ávinningur sé meiri en skaði og því óhætt að mæla beinlínis með. Um aldurinn 70 – 74 er á svipaðan máta mælt með skimun á 3 ára fresti. Ísland er með fyrstu þjóðum til að innleiða skimun fyrir brjóstakrabbameini fyrir þennan aldurshóp. Hvort það verður á tveggja eða þriggja ára fresti á eftir að útfæra.“

Jafnvægi milli ávinnings og hugsanlegs skaða skimunar

Skimunarráð segir að faghópur brjóstakrabbameina, sem var skimunarráði til aðstoðar, hafi verið hlynntur að fylgja tillögum Framkvæmdastjórnar ESB og hefja skimun við 45 ára aldur.

„Skimunarráð fór yfir vísindalega þekkingu og hvort eitthvað hafi bæst við sem óyggjandi gæti snúið álitinu frá 2016. Niðurstaðan var að svo var ekki. Þess vegna leggur skimunarráð álitið frá 2016 til grundvallar sínu áliti um hverju má beinlínis mæla með varðandi skimun fyrir brjóstakrabbameini.“

Skimunarráð segist verða að byggja ráð sín á bestu vísindalegu þekkingu um árangur skimana og að halda áfram að minna á að gæta að því að jafnvægi sé milli ávinnings og hugsanlegs skaða skimunar.

„Það er okkar hlutverk að láta þau sjónarmið ráða.“