Þriðjungur orðið fyrir kynferðisofbeldi

Viðamesta könnun sem gerð hefur verið á kynferðislegu ofbeldi gegn börnum hér á landi leiðir í ljós að um fjórðungur þeirra hefur orðið fyrir einhvers konar kynferðislegu ofbeldi fyrir átján ára aldur. Bryndís Björk Ásgeirsdóttir hefur undanfarin ár unnið úr gögnum rannsóknarinnar og skilaði doktorsritgerð í sálfræði í vor.

 

„Þetta er rannsókn sem var gerð meðal allra framhaldsskólanema á Íslandi, í samstarfi við Barnaverndarstofu og Rannsóknir og greiningu," segir Bryndís, sem er lektor við sálfræðisvið og forstöðumaður BSc náms í sálfræði hjá Háskólanum í Reykjavík. Allir framhaldsskólanemendur sem mættu í skólann daginn sem könnunin var lögð fram haustið 2004 tóku þátt. „Þetta eru ofboðslega góð gögn að því leyti, þetta er ekki úrtak með lágu svarhlutfalli. Þetta byggir á svörum rúmlega níu þúsund nemenda á Íslandi."

Rannsókn á vændi upphafið„Aðdragandinn að þessari rannsókn var önnur rannsókn sem ég gerði fyrir dómsmálaráðuneytið um vændi á Íslandi árið 2000. Ég komst að því að vændi væri til í ýmsum myndum og einn samnefnarinn sem ég sá var að margir einstaklingar sem voru í vændi höfðu orðið fyrir kynferðisofbeldi í æsku. Þannig fór ég að hafa áhuga á kynferðisofbeldi sem einni af mögulegum rótum vandamála á unglingsárum.

 

Það eru margar ólíkar skilgreiningar á kynferðisofbeldi, og það er ein af ástæðunum fyrir því að tíðnitölur eru mismunandi." Skilgreiningin sem Bryndís notaði miðar við að börn séu sautján ára og yngri og hún gerir líka ráð fyrir því að börn geti verið gerendur.

 

„Nýjar rannsóknir hafa sýnt að kynferðisofbeldi getur líka átt sér stað milli unglinga. Nauðganir eru augljóst dæmi um það, þar sem gerandinn er undir átján ára aldri. Skilgreiningin sem ég nota er mjög víð og þar með eru tölurnar háar." Í rannsókn Bryndísar var kynferðisofbeldi gegn einstaklingum undir átján ára skilgreint sem „að einhver hafi berað sig fyrir framan hann á ósæmilegan hátt eða káfað á líkama hans eða kynfærum á ósæmilegan hátt, að hann hafi verið sannfærður, þvingaður eða neyddur til að snerta kynfæri einhvers eða verið sannfærður, þvingaður eða neyddur til kynferðismaka," samkvæmt því er fram kemur í ritgerð Bryndísar.

Stelpur í meiri hættuRúmur þriðjungur stúlkna undir átján ára aldri sagðist hafa orðið fyrir einhverju kynferðislegu ofbeldi, eða 35,7 prósent. „Þetta er mjög hátt en er alveg innan ramma þess sem hefur verið að koma í ljós í Bandaríkjunum og víðar þar sem svipuð skilgreining er notuð. Þetta segir okkur ekki að það sé algengara hér en annars staðar en þetta segir okkur að kynferðisofbeldi í víðri merkingu er mjög algengt, sérstaklega meðal unglingsstelpna."

 

Tæpur fimmtungur stráka, eða 17,8 prósent, sagðist hafa orðið fyrir kynferðisofbeldi og Bryndís segir að ofbeldi gegn strákum hafi verið mikið tabú og ekki síður falið. Í heildina hefur því rúmur fjórðungur, 27,3 prósent framhaldsskólanema, orðið fyrir ofbeldi af þessu tagi. Fleiri höfðu orðið fyrir ofbeldi milli þrettán til sautján ára aldurs en fyrir þann tíma. „Stúlkur eru líklegri til að verða fyrir kynferðisofbeldi en strákar og unglingar eru líklegri en yngri börn. Erlendar rannsóknir hafa sýnt að stelpur eru 1,5 til 2,5 sinnum líklegri til að verða þolendur kynferðisofbeldis."

Vissir áhættuhópar til staðar„Niðurstöðurnar sýna að kynferðisofbeldi er ekki mjög breytilegt eftir stétt og stöðu," segir Bryndís en segir að þó séu vissar vísbendingar. „Unglingar sem búa hjá einu foreldri eða hjá stjúpforeldri eru líklegri til að verða fyrir ofbeldi, sérstaklega stúlkur sem hafa búið hjá stjúpföður. Ein af ástæðunum er talin vera sú að stjúpforeldrar séu oft gerendur. Menntun foreldra, minni menntun, spáir fyrir um meiri líkur en það eru ekki sterk tengsl þar. Sterkasti forspárþátturinn er fjölskylduerjur eða ofbeldi á heimili. Það eru taldar vera tvær líklegar skýringar á því. Í fyrsta lagi að ef það er mjög erfitt á heimilinu er líklegt að barnið fái ekki mikið eftirlit, mikilvægt er að foreldrar viti hvar barnið er og með hverjum. Sömuleiðis ef barnið er vanrækt að einhverju leyti þá leitar það frekar í athygli og umbun frá öðrum fullorðnum aðilum eða öðrum sem þeir þekkja ekki mikið."

 

„Þessir bakgrunnsþættir sýna að það eru vissir áhættuhópar sem mætti vinna sérstaklega með til að reyna að fyrirbyggja ofbeldi þó svo að vissulega sé það þannig að mjög stór hluti þeirra sem verða fyrir kynferðisofbeldi er ekki í þessum áhættuhóp. Það dugir ekki eitt og sér því svo eru líka mjög margir unglingar sem búa við góðar aðstæður en verða samt fyrir ofbeldi."

Afleiðingarnar misjafnar

„Almennt má segja að afleiðingar kynferðisofbeldis geti verið mjög víðtækar, fjölbreyttar og mismunandi eftir einstaklingum. Þær eru líka mismiklar og geta birst á mjög mismunandi hátt." Bryndís segir sum ungmenni upplifa mikið þunglyndi og kvíða og geti þá verið líklegri til að skaða sig og hugsa um sjálfsvíg á meðan önnur séu líklegri til að verða mjög reið og verði þá árásargjörn og fari hugsanlega út í afbrotahegðun og vímuefnaneyslu. „Stelpur eru líklegri til að beina vanlíðaninni inn á við á meðan strákar eru líklegri til að fara út í hegðun sem beinist að öðrum – afbrotahegðun. Þar kemur kynjamunurinn skýrastur fram."

 

Bryndís segir að munurinn milli einstaklinga sé mjög mikill. Sumir komi mjög illa út úr ofbeldi en aðrir virðist geta unnið sig út úr því svo afleiðingarnar verði sem minnstar. „Rannsóknir hafa sýnt að það eru nokkrar tegundir þátta í lífi okkar og fari okkar sjálfra sem geta hjálpað við að glíma við erfiðar aðstæður og erfiða streituvaldandi atburði eins og kynferðisofbeldi." Þarna spili inn í persónuleiki og að einhverju leyti líffræðilegt upplag. Þá sé fjölskylduumhverfi, góðar uppeldisaðstæður og stuðningur mikilvægir þættir sem og félagslegt umhverfi. Þá sé sjálfsmynd ungmenna að stærra leyti verndandi þáttur í lífi þeirra sem hafa orðið fyrir ofbeldi en hjá öðrum börnum. Stuðningur foreldra, gott viðhorf til skóla og íþrótta- og tómstundaiðkun geti allir leitt til betri sjálfsmyndar sem getur verndað fyrir slæmum afleiðingum kynferðisofbeldis.

Félagslegt net gegnir lykilhlutverki„Tölurnar sýna að það skiptir miklu máli að börn segi frá. Hins vegar getur það skaðað eins og það getur hjálpað. Viðbrögð þess sem heyrir frásögn skiptir mjög miklu máli, og að börn fái ekki neikvæð viðbrögð." Annars geti það sett barnið í baklás og aukið vanlíðan. Börn sem hlustað er á og fá stuðning við frásögn koma betur út en önnur.

 

„Fólk sem vinnur í skólum og tómstundastarfi er í lykilhlutverki í þessum málum. Mikilvægt er því að þar sé til staðar viðbragðsáætlun og þekking svo fólk geti beint málum í réttan farveg, það má ekki gerast að börn segi frá og svo gerist ekkert."

Bryndís segir mikilvægt að sjónum sé beint að því hvernig hægt sé að fyrirbyggja afleiðingarnar. Mikilvægt sé að byggja upp stuðningsríkt samfélag. „Það er mikilvægt að við horfumst í augu við þetta allt saman og horfum á þetta heildstætt. Það þarf að nýta þá þekkingu sem við höfum til að vinna markvisst gegn ofbeldi."