„Það var ekkert sem greip mig þegar pabbi minn fór í fangelsi“

Bókin er sú fyrsta sem gefin er út fyrir aðstandendur fanga á Íslandi og jafnframt sú fyrsta sem fjallar um þetta efni frá sjónarhóli barnsins. Þar er fókusinn ekki á glæpinn, dóminn eða gerandann, heldur á barnið sem situr eftir með óvissuna, skömmina og þögnina. Með bókinni vill Ásdís bæði ná til barna í svipuðum aðstæðum og ýta við fullorðna fólkinu sem á að taka ábyrgð.

Tabú og skömm

„Ég mun seint gleyma deginum í júlí 2009 þegar ég, þá 12 ára gömul, kom heim eftir að hafa leikið mér úti með litla bróður mínum. Hádegisfréttirnar voru nýbyrjaðar í sjónvarpinu og það fyrsta sem ég heyrði var að karlmaður hefði hlotið átta ára fangelsisdóm. Ég vissi strax um hvern var að ræða. Svipurinn á mömmu staðfesti það sem ég óttaðist. Þótt ég hefði vitað að það kæmi að þessu voru fréttirnar eins og að fá högg í magann. Heimurinn minn hrundi.“

Þannig hefst persónuleg frásögn Ásdísar í fyrri hluta bókarinnar.

Sem einkabarn föður síns upplifði Ásdís sig mjög einmana á þessum tíma. 

Það komu upp stórar spurningar og margvíslegar tilfinningar sem henni fannst hún ekki geta rætt við neinn, þar sem henni fannst enginn í kringum sig skilja aðstæðurnar.

„Ég frétti þetta allt í hádegisfréttunum. Það voru allir í sjokki og enginn vissi hvernig ætti að bregðast við. Í mínum huga ætti ákveðið ferli að fara af stað um leið og dómur fellur yfir foreldri sem á barn. Þá ætti spurningin strax að vera: Hvað þarf þetta barn? Hvernig drögum við úr skaðanum? Hvernig gerum við þetta eins bærilegt og hægt er?

Fullorðna fólkið í kringum mig var að reyna að hlífa mér, en það gerði hlutina í raun bara verri. Það sem vantaði var einfaldlega að einhver sæi að hér væri barn inni í myndinni og að þá ætti ákveðið stuðningsnet að fara í gang, með félagsráðgjöfum, sálfræðingum eða öðrum sem gætu bæði stutt mig og hjálpað mér að útskýra stöðuna fyrir jafnöldrum mínum.“

Málið var, sem fyrr segir, mjög áberandi í fjölmiðlum á sínum tíma.

„Þetta var út um allt, í sjónvarpinu og blöðunum, og auðvitað tók ég eftir því að krakkarnir í skólanum og fólk í kringum mann var að pískra um þetta. Og það gerði þetta allt svo miklu verra; það vissu allir af þessu, en maður mátti samt ekki vera að tala um þetta. Þetta var einhvern veginn svo mikið skömmustumál.“

Í bókinni eru skömm og einmanaleiki ákveðinn rauður þráður.

„Ég held að það sem hefði skipt mestu máli til að vinna á móti henni hefði verið umhyggja frá jafnöldrum og betra utanumhald frá fullorðnum. Ég hefði til dæmis viljað að það hefði verið talað við bekkinn minn, að þetta hefði verið útskýrt fyrir þeim á máli sem hentaði okkar aldri, í stað þess að krakkarnir væru bara látnir ráða í hlutina sjálfir út frá fréttum og einhvejrum upplýsingum héðan og þaðan. 

Ef það hefði verið talað við vinkonur mínar eða bekkinn minn og ég hefði fundið að fólk stæði með mér, hefði það breytt miklu. 

Börn hafa ekki sjálf þroskann eða færnina til að leiða svona erfiða umræðu. Þar þarf fullorðinn einstaklingur að stíga inn,“ segir Ásdís og bætir við:

„Mér finnst ennþá svo ótrúlegt að engum kennara eða skólayfirvöldum hafi dottið í hug að taka þetta samtal. Það hefði getað verið skólastjóri, námsráðgjafi eða einhver annar. Í staðinn var ég sífellt minnt á þetta á óbeinan hátt, til dæmis með símtölum og aðstæðum þar sem málið fylgdi mér inn í félagslífið. Þetta var alltaf í bakgrunninum.“

Hún sá föður sinn síðast í kringum fermingu og eftir það hvarf hann að mestu úr daglegu lífi hennar. Það sem situr sterkast eftir er að enginn fullorðinn aðili né teymi tók við félagslega þættinum. Enginn spurði hana beint hvernig henni liði eða hjálpaði henni að skilja hvað væri að gerast.

Þetta gerðist einnig á þeim aldri þegar unglingsárin voru að ganga í garð, sem gerði þögnina og skömmina enn sterkari.

Óvægin umfjöllun

Þegar Ásdís lítur til baka segir hún það blasa við hversu mikið kerfið vanrækti hana og fjölskyldu hennar.

Hún bendir á að ef foreldri greinist til dæmis með krabbamein sé ákveðið stuðningsnet líklegra til að fara af stað í kringum barnið.

„En þegar foreldri fer í fangelsi eru viðbrögðin allt önnur. Barnið er þó enn bara barn, saklaust barn sem er að lenda í áfalli. Vegna þess að aðstæðurnar eru ekki nógu félagslega viðurkenndar þá er eins og þessi börn eigi minni rétt á stuðningi og aðstoð.“

Hún telur að þegar kemur að fjölmiðlaumfjöllun þá gleymist siðferðislega víddin oft.

„Ég skil vel að fjölmiðlar þurfi að ná athygli og að fólk verði forvitið þegar um stór mál er að ræða, sérstaklega þegar talað er um þungan dóm, fyrsta málið af ákveðinni tegund eða eitthvað sem vekur upp sterkar tilfinningar hjá fólki. En það þarf alltaf að staldra við og spyrja: ef þetta væri minn nánasti aðstandandi, myndi ég vilja sjá þetta sett fram svona? Ísland er svo lítið samfélag að það sem birtist opinberlega endurómar alls staðar. 

Maður getur setið á veitingastað og heyrt fólk við næsta borð tala um mál sem tengjast manni sjálfum. Það er veruleikinn í svona litlu landi

Mér finnst samfélagsmiðlarnir í dag líka hafa gert þetta ennþá verra. Þar leyfir fólk sér að taka aðra af lífi, jafnvel áður en niðurstaða er komin í dómsmáli eða allar hliðar liggja fyrir. Dómstóll götunnar er svo rosalega sterkur. Ég man sérstaklega eftir því þegar einhver fjölmiðill birti mynd sem ég sjálf hafði tekið af pabba mínum, af minni eigin síðu, undir fyrirsögninni „Ég er ekki skrímsli“. Það fannst mér langt yfir öll mörk. Síðan bætast við Facebook-hópar og önnur svæði þar sem fólk segir hitt og þetta eins og enginn muni nokkurn tíma sjá það. Núna, þegar hægt er að vera nafnlaus, hefur þetta harðnað enn frekar. Orðspor fólks getur verið eyðilagt á örfáum mínútum án þess að neinar stoðir séu fyrir ásökununum.“

Ísland langt á eftir

Börn fanga hafa stundum verið kölluð „hin gleymdu fórnarlömb“.

„Ég las skýrslu frá Umboðsmanni barna frá árinu 2022. Áður hafði ég í raun bara hugsað um þetta sem eitthvað sem gerðist og var búið. En svo sá ég í skýrslunni hversu mikið verr Ísland stendur gagnvart þessum hópi en hin Norðurlöndin, og þá fór ég að horfa á málið allt öðruvísi. Hér er til dæmis enginn barnafulltrúi fyrir börn fanga, eins og víða annars staðar á Norðurlöndunum. Það eru engar sérstakar upplýsingar eða úrræði sem mæta þessum börnum.“

Hún segir galið að Ísland sé svona langt á eftir hinum Norðurlöndunum.

„Hluti af skýringunni er eflaust fjárskortur. Þetta er fjársveltur málaflokkur, rétt eins og margt annað sem tengist fangelsiskerfinu og stuðningsúrræðum. Þegar ég fór að skoða þetta nánar áttaði ég mig á því hversu margt vantar hér á landi. Þetta varð líka til þess að ég fór að hugsa um nýleg mál hér á landi þar sem ungir menn hafa fengið þunga dóma og eiga ung börn. Ef nýfætt barn á föður sem fær langan dóm þá sér það föður sinn kannski ekki úti í samfélaginu fyrr það er komið á fermingaraldur. Samt er enginn sem grípur það barn sérstaklega.“

Ásdís segir þó mikilvægt að hafa í huga að reynsla barna er alltaf mismunandi.

„Það fer ekki bara eftir því hvort það er mamma eða pabbi sem fer í fangelsi, heldur fyrst og fremst hvernig tengslin voru fyrir fram og hvaða aðrar aðstæður eru til staðar. Sum börn eru jafnvel þegar í fóstri eða búa við mjög flóknar aðstæður. Þess vegna tengir enginn við allt sem annar upplifir, jafnvel þótt grunnreynslan sé svipuð.“

Hún bendir líka á börn innflytjenda eða börn sem hafa flúið stríð, þar sem fleiri áföll bætast við.

„Þá verða málin oft enn flóknari. Þá bætast fleiri áföll við. Þess vegna þarf stuðningurinn alltaf að vera einstaklingsmiðaður. Það er ekkert eitt úrræði sem hentar öllum. Maður verður alltaf að byrja á sömu spurningu: Hvað þarf þetta barn?“

Ótrúlegur viðsnúningur

Ásdís átti erfitt uppdráttar á unglingsárum; hún leiddist út í neyslu og var á tímabili á vergangi, flakkandi á milli húsa án skráðs heimilis, þáði félagsbætur og var að eigin sögn hálfgert „götubarn“.

Henni tókst þó með undraverðum hætti að snúa lífi sínu algjörlega við.

Hún fór þrisvar sinnum í meðferð, þar á meðal eina í Svíþjóð, áður en hún náði sér á strik. Það var árið 2016. Síðan þá hefur leiðin einungis legið upp á við.

Það var ekki löngu eftir að Ásdís lauk þriðju og seinustu meðferðinni sem hún kynntist ungum manni sem heitir Hlynur Skúli.

Í dag eru þau í sambúð og eiga tvær litlar stelpur, Emblu Mjöll sem er fjögurra ára og Klöru Bríeti, sem kom í heiminn í júní á seinasta ári.

Undanfarin ár hefur hún starfað hjá Velferðarsviði Reykjavíkur í málefnum heimilislausra og í dag vinnur hún á Stuðlum.

Ég hef oft leitað í hlutverk eða störf þar sem hægt er að hjálpa öðrum í svipuðum aðstæðum og ég var í sjálf. Það er bara eitthvað í mér sem vill ekki að þessi reynsla hafi verið til einskis.

Vildi nýta eigin reynslu

Ásdís hóf nám í sálfræði í HR árið 2022.

„Ég held að ástæða þess að ég fór í sálfræði tengist þessari tilhneigingu minni til að vilja nýta það sem ég hef gengið í gegnum,“ segir hún.

Í lokaverkefni sínu í náminu skoðaði hún hvort börn fanga væru líklegri til að nota lögleg eða ólögleg vímuefni.

„Niðurstöðurnar bentu þó síður til þess að fangelsisvist foreldris væri orsökin ein og sér, heldur skiptir áfallasagan meira máli. Því fleiri áföll, því meiri líkur. Þegar ég hugsa til baka sé ég sjálfa mig á ACE-listanum, með mörg box merkt við: skilnaðarbarn, einelti og fleira. Þá spyr ég mig einfaldlega: Hvar var kerfið? Hvar var fagfólkið? Hvar var barnavernd?“

Hún segir sálfræðinámið hafa hjálpað sér heilmikið við að skilja eigin sögu betur.

„Það veitti mér til dæmis betri skilning á tilfinningum, hegðun og samhengi. Sálfræðin hefur líka nýst mér í skrifunum og almennt í því hvernig ég set hlutina í samhengi. Þegar ég byrjaði í sálfræðinni á sínum tíma þá fann ég bara að mig langaði ótrúlega mikið að nýta þessa lífsreynslu í að bæta stöðu barna fanga á Íslandi. Þannig kviknaði í raun hugmyndin að bókinni.” 

Skrifaði bókina til „litlu Ásdísar“

Það var síðan fyrir tæpum tveimur árum að Ásdís hóf að skrifa bókina og koma henni í útgáfuferli.

Áður en hún hóf skrifin sökkti hún sér ofan í barnabækur um þennan málaflokk, þar á meðal bækur sem hafa verið gefnar út í Svíþjóð, Noregi og Danmörku.

„Þá tók ég eftir því að enginn hafði skrifað svona bók út frá sinni eigin reynslu. Það varð til þess að ég fór að hugsa að þessi bók gæti átt erindi annars staðar líka, einmitt af því að nálgunin er svo persónuleg og frábrugðin.“

„Mín ósk er að einhver í svipaðri stöðu og ég geti tengt við eitthvað í bókinni og vonandi upplifað sig minna ein,“ er meðal annars ritað aftan á kápu bókarinnar.

Frá upphafi var Ásdís mjög meðvituð um að bókin ætti ekki að taka afstöðu til brotsins eða föður hennar sem geranda.

„Markmiðið var að halda sjónarhorninu hjá barninu sem situr eftir. Ég er auðvitað að tala út frá minni eigin reynslu en ég veit líka að það eru fleiri vinklar og fleiri fjölskyldusögur sem hefðu getað verið sagðar. Pabbi minn á til dæmis systkini og það var ýmislegt sem gekk á í tengslum við fjölskylduna, en ég valdi að einblína á mína hlið.“

Þegar hún byrjaði að skrifa skrifaði hún niður allt sem hún mundi og spurningarnar sem hún hafði. Hún skrifaði bókina í raun til „litlu Ásdísar“ eins og hún orðar það.

„Uppbygging bókarinnar var meðvituð, fyrri hlutinn er meira ætlaður eldri lesendum eða fullorðnum sem lesa með barninu, en miðjan er meira fyrir yngri börnin sjálf. Ég hugsaði þetta líka þannig að fullorðnu lesendurnir gætu metið hvað hentaði hverju barni miðað við aldur og þroska. Ég velti fyrir mér að skrifa allt í þriðju persónu og halda þessu meira almennu, en á endanum fannst mér sterkast að tengja þetta við eigin sögu án þess þó að bókin yrði bara um mig. Þess vegna valdi ég líka fjölbreytta karaktera svo fleiri gætu speglað sig í henni.“

Hún neitar því ekki að það hafi verið heilmikil berskjöldun að skrifa sína persónulegu sögu.

„En mér fannst engu að síður nauðsynlegt að setja mína sögu fremst svo fólk skildi hvaðan ég væri að koma. Ég fór fram og til baka með ákveðna kafla og ákveðin atriði, til dæmis hlutinn sem sneri að neyslusögunni minni, af því að þetta er bók sem börn munu lesa. Á endanum ákvað ég að hafa þetta allt inni, en á mjög hófstilltan hátt. 

Ég vildi ekki fara of djúpt, heldur nefna þetta þannig að það væri satt án þess að verða yfirþyrmandi.

Vonarhönd

Leiðin að útgáfu bókarinnar var ekki hefðbundin eins og Ásdís lýsir því. Ferlið hefur verið tímafrekt, meðal annars vegna styrkjaumsókna og þess hversu viðkvæmt málefnið er.  

„Ég hafði fyrst samband við bókaútgáfur af því ég vissi ekki hvernig ég ætti annars að snúa mér í þessu. En ég sá það mjög fljótt að þetta væri ekki bók sem myndi ganga beint inn í hefðbundinn útgáfuheim eða verða hluti af jólabókaflóðinu. Þá fór ég líka að hugsa um að það væri mikilvægt að börn fanga gætu fengið bókina ókeypis og þá hætti hefðbundin útgáfuleið að „meika sens“. Stærsti hluti vinnunnar fólst í að sækja um styrki og finna leið til að koma bókinni út.

Ásdís stofnaði félagasamtökin Vonarhönd utan um verkefnið og hlaut styrk frá Bjargráði, Afstöðu og Reykjavíkurborg.

Verkefnið er ekki sprottið út frá gróðavon. Bókin verður börnum fanga að kostnaðarlausu á aldrinum sex til átján ára, þeim sem eiga eða hafa átt foreldri í fangelsi. Bækur verða einnig seldar, en eingöngu til að halda verkefninu sjálfbæru og tryggja áframhaldandi prentun.

„Ég tek ekki krónu fyrir,” segir hún.

„Þetta er einfaldlega bara mitt framlag til málaflokksins. Ég fæ bara ánægjuna út úr þessu.”

Vill útrýma skömminni

Ásdís er með hugmyndir að fleiri bókum, meðal annars fyrir yngri börn, með einfaldari karakterum og söguþræði. Hana langar einnig að lesa bókina í skólum og nota hana til að opna umræðuna víðar.

Bókin kemur út þann 7. maí næstkomandi og líkt og áður segir er þetta fyrsta bókin sem gefin er út fyrir aðstandendur fanga á Íslandi.

„Markmiðið með þessu öllu er í grunninn tvíþætt: að börn í þessum aðstæðum upplifi sig ekki jafn ein og að umræðan verði ekki jafn skömm hlaðin og hún hefur verið. Þetta eru ekki börnin sem hafa brotið af sér. Mig dreymir einfaldlega um samfélag þar sem þau þurfa ekki að bera þessa skömm. Þetta er bara fyrsta skrefið. Mér finnst þó mikilvægt að árétta að þegar ég tala um vanrækslu af hálfu kerfisins þá er ég ekki bara að tala um mína reynslu. Ég er að tala um stóran hóp barna sem kerfið hefur  ekki mætt,“ segir Ásdís að lokum en á einum stað í bókinni stendur:

„Við, börn fanga, eigum öll okkar eigin sögu. Við getum tengt við sumt í sögum annarra en ekki endilega allt. Við upplifum atburði líka á mismunandi hátt.

Við getum tengt við mismikið, hvort sem það er eitt atriði eða fleiri. Þótt bókin beri heitið Pabbi fór í fangelsi þá er hún hugsuð fyrir öll þau sem hafa upplifað að eiga ástvin í fangelsi.

Þín saga kann að vera allt öðruvísi en mín en samt sem áður þá vona ég að lestur bókarinnar geti veitt einhverjum von, skilning eða huggun. Ef ég næ að hjálpa einhverjum einum með því að deila því sem ég gekk í gegnum og hvernig mér leið þá hefur markmiðinu verið náð með skrifum þessarar bókar.“