Gloppa í Þjóðskrá varðandi kennitölur

Engin heildarlöggjöf er til um kennitölur á Íslandi. Vissulega eru til ákvæði um útgáfu kennitalna, enda eru þær orðnar helsta og mikilvægasta auðkenni Íslendinga í dag. Þegar lög um Þjóðskrá voru sett árið 1952 voru kennitölur ekki til, heldur var einungis stuðst við nafnnúmer, en með þeim var ekki gerð nein breyting á lögum.

Gagnrýndu lagabreytinguna

Almennt séð eiga Íslendingar að hafa sömu kennitöluna allt sitt líf. Ein undantekning er þó þar á og hún er sú þegar einstaklingur ákveður að fara í kynleiðréttingu. Samkvæmt lögum um réttindi fólks með kynáttunarvanda hafa þeir einstaklingar heimild til að sækja um nafnbreytingu og þar með nýja kennitölu til Þjóðskrár. Rökin eru þau að með því sé verið að veita fólkinu nýtt upphaf.

Málið er þó ekki eins einfalt og það hljómar í fyrstu.

Fram kemur í umsögn Þjóðskrár Íslands, vegna frumvarps til laga um réttarstöðu einstaklinga með kynáttunarvanda, að ef einstaklingur fær úthlutað nýrri kennitölu eigi hann á hættu að glata ýmsum réttindum sem eru tengd við þá fyrri. Ný kennitala yrði til í Þjóðskrá en sú gamla færist yfir á „horfinnaskrá“ og verður þannig óvirk.

Öll gömul fríðindi fyrnast

Þetta þýðir að öll fríðindi sem fylgdu gömlu kennitölunni fyrnast, til dæmis hjá tryggingafélögum, þar sem ekki verður hægt að finna tengsl á milli nýju kennitölunnar og þeirrar gömlu. Að sama skapi munu lífeyrissjóðir ekki getað fundið umrædd tengsl. Þá gæti reynst ómögulegt að nálgast gamlar einkunnir úr framhalds- eða háskóla, jafnvel þótt gömlu kennitölunni sé framvísað þar sem hún mun ekki finnast á skrá, vegna þess að einungis örfáir aðilar munu hafa aðgang að breytingasögunni og eru skólar ekki þar á meðal.

„Þjóðskrá Íslands telur það ekki þróun í rétta átt að heimila breytingar á einkvæmu auðkenni borgaranna þegar það er ekki nauðsynlegt vegna rangra gagna við upprunalega skráningu eða vegna mistaka. Með því er átt við að kennitalan hér á landi er ekki kyngreinanleg og við úthlutun nýrrar kennitölu í þeim tilvikum sem hér um ræðir myndu einungis 3 tölustafir af 10 breytast enda er ekki gert ráð fyrir að einstaklingur fái nýjan fæðingardag eða fæðingarár við úthlutun nýrrar kennitölu vegna kynleiðréttingar.“

Þegar gefin eru út fæðingarvottorð fyrir einstaklinga sem hafa leiðrétt kyn sitt í Þjóðskrá þá koma upplýsingar um fyrra nafn og fyrra kyn í neðanmálsgrein á fæðingarvottorðinu en stofnunin telur sér ekki heimilt að breyta upprunaupplýsingum úr fæðingarskýrslu.

Siðmennt var líka á móti

Fram kemur í umsögn Siðmenntar um málið að fái einstaklingur nýja kennitölu sé hætta á því að það myndist listi yfir það fólk sem hafi farið í kynleiðréttingu.

Kalli einhver fram lista yfir einstaklinga sem fengið hafa nýjar kennitölur er viðkomandi kominn með lista yfir þá sem hafa farið í kynleiðréttandi aðgerð. Listinn myndi eingöngu ná yfir einstaklinga sem óskuðu eftir nýrri kennitölu vegna þessa, þar sem engum öðrum býðst þessi kostur. Siðmennt lagði til að heimildin til að fá nýja kennitölu færi ekki í lögin, sem þó kom á daginn að hún gerði.

Varð engu að síður að lögum

Frumvarpið varð að lögum síðasta sumar og voru ekki gerðar neinar breytingar á ákvæðinu um útgáfu nýrrar kennitölu, þrátt fyrir umsagnir Þjóðskrár og Siðmenntar.

„Við leiðréttingu á kyni og nafnbreytingu í Þjóðskrá er heimilt að úthluta umsækjanda nýrri kennitölu hjá Þjóðskrá Íslands. Óski hann nýrrar kennitölu skal fyrri kennitala vera aðgengileg þeim stjórnvöldum og öðrum aðilum sem starfs síns vegna þurfa að vita um tengsl nýju og eldri kennitölunnar,“ segir í 8. grein laganna.