Sameinað á forsendum landslags og legu

Umfangsmikil vinna er nú farin af stað varðandi sameiningu sveitarfélaga. Ætlunin er að fara hringinn í kringum landið og kanna hvar eðlilegast er að sameina eftir legu og landslagi. Ráðherra er þó eftir sem áður tilbúinn í lögþvingaða sameiningu, en sveitarfélög hafa verið andsnúin henni.

Kristján Möller, ráðherra samgöngu- og sveitarstjórnarmála, hefur verið ófeiminn við að ræða um lögþvingaða sameiningu frá því hann settist í stól ráðherra. Í dag er lágmarksíbúafjöldi sveitarfélaga 50. Hafi færri búið í sveitarfélaginu í þrjú ár samfleytt á ráðuneytið samkvæmt lögum að eiga frumkvæði að því að sameina það öðru sveitarfélagi. Einnig er hægt að skipta því upp á milli nágrannasveitarfélaga.

Undanþágu gagnvart þessu ákvæði skal þó gera ef „sérstakar aðstæður hindra það að mati ráðuneytisins að íbúar hins fámenna sveitarfélags geti myndað félagslega heild með íbúum nágrannasveitarfélaga," líkt og segir í lögunum.

Rætt hefur verið um að hækka þetta lágmark og ráðherra hefur nefnt töluna 1.000 í þeim efnum. Það yrði umtalsverð breyting og fundir og landsþing sveitarfélaga hafa lýst sig andsnúin slíkri lögþvingaðri sameiningu.

Kristján segir hins vegar að á ferðum sínum um landið hafi tvær athugasemdir aðallega brunnið á sveitarstjórnarmönnum; af hverju að takmarka sig við 1.000 og af hverju ekki sé hægt að láta Alþingi um málið. Oft og tíðum fylgi kosningum um sameiningu mikil átök sem skipti jafnvel fjölskyldum. Því væri ráð að færa ákvörðunina til Alþingis.

Ný hugmyndafræðiNú hefur hins vegar verið ákveðið að grípa til nýrrar hugmyndafræði varðandi mögulega sameiningu. Þannig verði sameiningarkostir í hverjum landshluta fyrir sig kannaðir í nefnd, sem leggi fram samræmdar tillögur um stækkun og eflingu sveitarfélaga á hverju svæði fyrir sig.

Tillaga nefndarinnar verður síðan lögð fyrir landsþing Sambands íslenskra sveitarfélaga á þessu ári og í framhaldi vinnur ráðherra sameiningaráætlun fram til ársins 2014.

Með þessari aðferð tekur Alþingi ákvörðun um sameiningu eftir ítarlega umfjöllun heimamanna. Það verður hins vegar á endanum Alþingis að taka ákvörðunina og því gæti enn verið um lögþvingaða sameiningu að ræða.

Segja má að frumkvæðið að þessari aðferð hafi komið frá sveitarfélögum á Austurlandi, en þaðan komu hugmyndir um að skoða sameiningu allra sveitarfélaga í eitt. Í kjölfarið hófst umræða í stjórnsýslunni og í september undirrituðu ráðherra og formaður sambandsins yfirlýsingu um mótun vinnu við frekari sameiningu. Síðan hafa verið haldnir fundir víða um land og skipaður starfshópur, sem Flosi Eiríksson stýrir.

Landsþing sambandsins hafa hingað til lýst sig ósammála þeirri leið og Halldór Halldórsson formaður segist ekki eiga von á að landsþing muni samþykkja þá stefnu.

„Ef ráðherra ákveður samt að leggja fram tillögu um lögþvingaða sameiningu og ef Alþingi samþykkir það, þá verðum við auðvitað bara að vinna eftir því. Við teljum hins vegar að íbúarnir eigi að hafa síðasta orðið. Þó við teljum okkur geta haft vit fyrir íbúunum held ég að það sé nú heppilegri lýðræðishyggja að íbúarnir hafi vit fyrir okkur."

Fækkun ekki breytingSveitarfélögum hefur fækkað gríðarlega mikið á tuttugu árum. Árið 1990 voru þau 204 talsins, en í dag eru þau 77. Flest urðu sveitarfélögin 229 árið 1950, en síðan varð ekki mikil breyting á fjölda þeirra fram til 1990.

Halldór segir að þrátt fyrir miklar sameiningar á síðustu tveimur áratugum hafi fyrst og fremst tekist að fækka sveitar­félögum en ekki að breyta sveitarstjórnarstiginu.

„Þetta er auðvitað alhæfing, auðvitað urðu til öflugri sveitarfélög, en ef horft er almennt á sveitarstjórnarstigið sem heild er þessi mismunur enn þá. Við höfum höfuð­borgina með um 115 þúsund íbúa og Árneshrepp með 50 íbúa. Sömu lög gilda fyrir bæði sveitarfélögin og þau eiga að uppfylla sömu skyldur." Halldór segir að hans afstaða til sameiningar mótist fyrst og fremst af því að hann vilji sjá sterkara sveitarstjórnarstig. Hann vilji draga úr miðstýringu.

Halldór segir að sumir líti á sveitarfélag sem einingu þar sem öll þjónusta sé veitt á sama stað. Það telji hann ranga nálgun; til að mynda séu margar þjónustueiningar í Reykjavík og hið sama megi segja um Ísafjarðarbæ. „Þess vegna hef ég alltaf sagt að Vestfirðir geti alveg verið ein stjórnsýslueining en hins vegar margar þjónustueiningar."

Hagkvæmni stærðarinnarSveitarfélögin eru mjög mismunandi að stærð og íbúafjölda. Stjórnsýslukostnaður við hvern íbúa er meiri í þeim fámennari en þeim fjölmennari. Um umtalsverðan mun getur verið að ræða, en íbúar Kópavogs greiða minnst árlega í stjórnsýsluna, 25.319 krónur. Íbúar í Fljótsdalshreppi, næstfámennasta sveitarfélaginu, greiða hins vegar mest, eða 243.990 krónur.

Við fyrstu sýn virðist því einboðið að sparnaður verði þegar sveitarfélög sameinast og stjórnsýslan einnig. Það er þó ekki alltaf þannig að menn spari pening og sameining er ekki endilega leið til að bæta stöðu sveitarsjóðs. Sagan sýnir að einhver hagræðing hefur náðst, en hún hefur oftar en ekki farið í að bæta þjónustuna. Álögur á íbúana verða ekki minni, en á móti kemur að þjónustan sem þeir fá verður betri.

Gunnlaugur Júlíusson, sviðsstjóri hag- og upplýsingasviðs Sambands íslenskra sveitarfélaga, segir peningana nýtast öðruvísi. Fé sem áður hafi farið í yfirstjórnina og stjórnkerfið fari í að veita meiri þjónustu. Að auki geti stærð sveitarfélaga kallað á aukinn kostnað við ferðalög á milli funda. Það hafi sýnt sig að sveitarstjórnarmenn gefist fyrr upp eftir stækkun sveitarfélaga en ella, enda sé ekki um vel borgað starf að ræða.

„Þetta er önnur hlið á sameiningu sveitarfélaga, það verður töluvert tímafrekara fyrir fólk að starfa að sveitarstjórnarmálum. Þetta er yfirleitt unnið á kvöldin og um helgar. Þetta er ekki hobbí sem allir gefa í."