Hljómgrunnur fyrir þjóðaratkvæði

Að forsetaembættið verði lagt niður, bannað verði að stofna íslenskan her og að vatn verði lýst almannaeign voru meðal tillagna um breytingar á stjórnarskrá íslenska lýðveldisins sem fram komu á ráðstefnu sem stjórnarskrárnefnd hélt á Hótel Loftleiðum á laugardag. Á ráðstefnunni fengu fulltrúar félagasamtaka sem sent höfðu inn erindi til stjórnarskrárnefndar tækifæri til að færa rök fyrir tillögum sínum og fá viðbrögð félaga í nefndinni. Þar sem ráðstefnan var opin almenningi gafst jafnframt öllum þeim sem áhuga höfðu tækifæri til að leggja orð í belg í umræðunni um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Alls var það 21 félag sem sendi inn erindi til nefndarinnar áður en tilskilinn frestur rann út, en þau eru birt á heimasíðunni www.stjornarskra.is. Meðal þessara félaga eru Barnaheill, BSRB, Félag heyrnarlausra, Frjálshyggjufélagið, Heimssýn, Landvernd, Mannréttindaskrifstofa Íslands, ReykjavíkurAkademían, Samtök um aðskilnað ríkis og kirkju, Samtök herstöðvaandstæðinga, Skýrslutæknifélag Íslands, Undirbúningshópur kvenna um stjórnarskrárbreytingar og Þjóðarhreyfingin. Eins og þessi upptalning ber með sér voru tillögurnar af margvíslegasta tagi og snerta nær alla þætti stjórnarskrárinnar. Þó er ljóst að sumar þeirra eiga meiri möguleika á að verða að veruleika en aðrar. Út úr viðbrögðum fulltrúa stjórnarskrárnefndar mátti lesa að þótt ákveðið hefði verið að einskorða endurskoðunina nú ekki við fyrsta, annan og fimmta kafla stjórnarskrárinnar, eins og upprunalegt erindisbréf hennar hljóðaði upp á, væri sennilegra að samstaða næðist um breytingar ef þær yrðu ekki of víðtækar. Verkefni stjórnarskrárnefndar, sem er skipuð fulltrúum stjórnmálaflokkanna, er að leggja fram frumvarp að breytingum á stjórnarskránni fyrir árslok 2006. Við upphaf ráðstefnunnar benti Gunnar Helgi Kristinsson stjórnmálafræðiprófessor á að það væru þessir þrír nefndu kaflar - í þeim er kveðið á um skiptingu ríkisvaldsins, vald forseta og ráðherra og dómsvaldið - væru "fornfálegustu" hlutar stjórnarskrárinnar, enda hefur þeim sama og ekkert verið breytt frá því lýðveldisstjórnarskráin var samþykkt árið 1944 og að kjarna til eru ákvæðin sem þeir innihalda ættuð beint úr dönsku stjórnarskránni frá miðri 19. öld. Ákvæðin endurspegluðu annan stjórnskipunarlegan raunveruleika en nú væri við lýði og þetta ósamræmi væri óæskilegt. Ágreiningur um túlkun þeirra, eins og upp kom um 26. greinina í fyrrasumar, skapaði réttaróvissu sem æskilegt væri að eyða með skýrari uppfærðum ákvæðum. Geir H. Haarde, varaformaður stjórnarskrárnefndar, sleit ráðstefnunni en hann nefndi í lokaorðum sínum að sér heyrðist það eiga talsverðan hljómgrunn að tekið yrði upp í stjórnarskrá ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur. Í umræðunni hefur sá möguleiki helst verið nefndur í þrenns konar samhengi; að tiltekinn fjöldi kjósenda geti knúið fram þjóðaratkvæðagreiðslu um tiltekið mál og slíkt ákvæði komið í staðinn fyrir svonefndan málskotsrétt forseta í 26. greininni; að efnt skuli til þjóðaratkvæðagreiðslu ef stjórnvöld gera samninga sem fela í sér umtalsvert framsal á ríkisvaldi til fjölþjóðlegra stofnana; og loks að samþykkt stjórnarskrárbreytinga verði aðskilin frá þingkosningum.