Ný­bakaðar mæður í felum því þær viti hvernig kerfið virkar

„Þær vita að eina úrræðið sem félagsþjónustan, barnavernd og þetta hefur er að taka börnin af mæðrunum af því þær eru í virkri neyslu. Svo fara þær í meðferð og börnin eru komin í fóstur, þau eru komin í kerfið og það getur tekið mörg ár fyrir þær að fá börnin sín aftur.“

Þetta segir Guðfinna Eyrún Ingjaldsdóttir, foreldrafræðslu- og uppeldisráðgjafi. Hún hefur starfað lengi innan félagslega kerfisins og segir mikinn skort á úrræðum fyrir mæður og óléttar konur sem glími við fíknivanda.

Guðfinna starfaði við mannauðsmál í nítján ár, meðal annars sem mannauðsstjóri fyrirtækja áður en hún skipti um kúrs og lagði stund á foreldrafræðslu- og uppeldisráðgjöf. Fljótlega fór hún að vinna sem foreldrafræðslu- og uppeldisráðgjafi hjá Reykjavíkurborg þar sem hún sótti fólk heim.

„Þar kynnist maður alls konar aðstæðum sem fólk býr við og hvað var að gerast í samfélaginu okkar.“ Þar hafi hún ítrekað séð að skortur væri á plássum í úrræðum fyrir börn og að kerfið væri að grípa of seint inn í aðstæður fólks. Hún starfar enn hjá borginni.

Fyrstu árin skipti öllu máli

„Við þurfum að bregðast við fyrr, áður en börnin lenda í þessum vandræðum.“ Meira þurfi að gera á þeim mikilvæga tengslamyndunartíma sem börn eigi fram til þriggja ára aldurs. Þetta sé einn mikilvægasti tími heilaþroska hjá börnum og besta tækifæri þeirra til að mynda tengsl við þeirra umönnunaraðila.

Guðfinna segir að stór hluti þeirra barna sem glími við fíkn í dag, séu í fósturkerfinu, á Stuðlum eða í öðrum úrræðum hafi skort tengsl við umönnunaraðila sinn í æsku. Þá eigi mörg börn sem alist upp í félagslega kerfinu foreldra sem hafi sjálf reitt sig á þjónustu sama kerfis.

„Það þarf að brjóta þetta munstur.“

Því hafi sú hugmynd kviknað að koma á fót meðferðarúrræði fyrir mæður og óléttar konur þar sem þær gætu verið með börnum sínum. Þannig væri hægt að byggja upp þessi mikilvægu tengsl og þjálfa upp foreldrafærni á sama tíma og þær eru í virkri meðferð. Markmiðið sé að fyrirbyggja þann framtíðarvanda sem börnin gætu síðar lent í ef þau mynda ekki djúp tengsl við mæður sínar.

„Þau eru líklegri til þess að eiga við námsvanda, hegðunarvanda, áhættuhegðun, fíkn og alls konar,“ segir Guðfinna. 

Tilfellum óskráðra barna fari fjölgandi

Guðfinna segir það stórt vandamál að mikil aukning sé í þeim fjölda barna sem fæðist utan heilbrigðiskerfisins. Í mörgum tilvikum glími mæður þessara barna við fíknivanda og séu í felum. Þessi börn séu því oft óskráð. 

Hún bætir við að ljósmæður og heilbrigðisstarfsfólk hafi meðal annars lýst yfir áhyggjum af þessari þróun og framkvæmdastjóri barnaverndar sagt að þetta séu mikið til mæður í virkri fíkn.

„Segjum að mamman færi í meðferð. Barnið er fjögurra til fimm mánaða, mamman fer í meðferð kannski á Krýsuvík eða eitthvað og þar er hún kannski í átta mánuði ekki hjá barninu. Þau eru að missa þarna af svo gríðarlega mikilvægum tíma í þroska barnsins.“

Flókið að losna úr kerfinu

Það kemur Guðfinnu ekki á óvart að nýbakaðar mæður í virkri fíkn velji að fara þá leið að fæða utan heilbrigðiskerfisins þegar þær viti hvernig kerfið virkar.

„Ef þú myndir leita þér hjálpar þá væri barnið tekið af þér og þú hefur ekkert um það að segja. Ef þú hefðir þá úrræði til að segja: „Ég er í virkri fíkn, ég vil veita barninu mínu gott líf, ég vil fara í meðferð ef ég get verið með barnið mitt með mér,“ þá er ég bara viss um að þessar mæður myndu koma í ljós.“

„Þær vita það allar að það að losna úr kerfinu er bara gríðarlega flókið. Það getur tekið mörg ár þegar börnin eru komin í fóstur að komast aftur heim. Mjög mikið af rannsóknum sýna að mæður sem eru með börnin sín í meðferð eru virkari í sínu meðferðarstarfi. Þær eru virkari í sínum bata eftir að meðferðinni er lokið og það er meira til að vinna. Þær eru áhugasamari, þær eru virkari og ná meiri langtímaárangri.“

Ekki að finna upp hjólið

Fjölbreytni meðferðarúrræða á Íslandi er ekki nægilega mikil og það kemur sífellt betur í ljós, að sögn Guðfinnu.

„Unga fólkið okkar á ekki endilega heima með fullorðnu fólki inni á SÁÁ. Það eiga heldur ekki allir heima inni á Stuðlum í einhverjum réttarúrræðum nánast. Okkur vantar bara fleiri úrræði fyrir margs konar hópa af fólki, annað hvort fer það inn á Vog eða Krýsuvík.“

Guðfinna bendir á að hún sé ekki að finna upp hjólið með hugmyndum sínum um sérstakt úrræði fyrir mæður og óléttar konur. Þau megi finna víða um heim, meðal annars á hinum Norðurlöndunum.

Mæður sjái minni tilgang í því að taka þátt í meðferðarstarfi ef þær séu búnar að missa barnið frá sér.

„Börnin eru hvatningin og drifkrafturinn.“ Staðan væri önnur ef umrætt úrræði væri til staðar.

„Þegar þær sjá líka að þær eru að byggja upp samskiptin, byggja upp sambandið og þróa tæki og tól til þess að búa til betra líf, heilbrigðara líf, og bara brjóta venjur og vana. Jafnvel eitthvað sem þær hafa aldrei lært sjálfar af því mikið af þessum mæðrum eru líka aldar sjálfar upp í félagslega kerfinu. Þannig að það er bara svo mikið að vinna.“

Talað við fjölmarga í stjórnkerfinu en málið sé stopp

Guðfinna segist hafa rætt þessa hugmynd við fólk innan ráðuneyta, sveitarfélaga, barnaverndar, umboðsmanns barna og Barna- og fjölskyldustofu. Allir virðist taka vel í tillöguna en lítið hafi svo gerst. Nú hafi erindi um þetta til að mynda verið setið í velferðarnefnd Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu frá því í nóvember.

„Bæjarstjórar og bæjarfélögin vilja taka þátt í þessu. Heilbrigðisráðuneytið vill taka þátt í þessu. Félagsmálaráðuneytið og barnamálaráðuneytið vísa stöðugt hvort á annað því þeim finnst að þetta sé meira á borði hinna,“ segir Guðfinna.

Hún hafi enn ekki fengið fund með ráðherra og nú sé allt stopp.

„Það hafa allir aðilarnir sem ég hef talað við viðurkennt að þetta sé mjög þarft og mjög brýnt og úrræðin fá fyrir þennan hóp. Það sjá allir hversu mikil snjóboltaáhrif þetta myndi hafa. Að fyrirbyggja þennan framtíðarvanda barnanna og líka byggja upp þessi góðu fjölskyldubönd.“ 

„Barnavernd og allir þessir aðilar telja líka að ef mæðurnar færu í þetta úrræði þá myndu þau losna fyrr úr barnaverndarkerfinu. Meðan mæðurnar eru í þessari meðferð þá losna líka málin úr umsjá barnaverndar- og félagsmálayfirvalda þannig að það eru þá fleiri mál sem hægt er að vinna. Og svo fyrir utan framtíðarkostnaðinn við meðferðarvinnu, sálfræðinga, heilbrigði, og bara sem þátttakendur í samfélaginu þá eru framtíðaráhrifin svo margföld.“

Þurfi bara vilja

Guðfinna segir að úrræðið þyrfti ekki að vera stór og dýr stofnun. Hún hafi teiknað þetta upp sem fjögurra ára áætlun þar sem í fyrstu væru fimm til sex pláss og svo fjölgað í átta fyrir hvern aldurshóp á öðru starfsári. Á ári þrjú yrði einnig tekið á móti börnum á þriggja til fimm ára aldri sem hafi mjög ólíkar þarfir samanborið við þau yngri.

„Við erum með þetta allt. Við eigum fullt af húsnæði, við eigum fullt af starfsfólki. Við þurfum bara vilja.“