Sauðfé beitt á illa farin landsvæði

Mikið af viðkvæmu og illa förnu landi vegna gróðureyðingar og uppblásturs er nýtt til sauðfjárbeitar. Illa farið svæði sem naut friðunar í áratugi en er aftur nýtt til beitar – þó nóg sé af beitarlandi annars staðar – er tekið sem dæmi um stöðu gamalgróins álitamáls um landnýtingu.

Í greinargerð starfshóps umhverfisráðherra vegna nýrra laga um landgræðslu segir afdráttarlaust að 40.000 ferkílómetrar lands, eða um 40% af Íslandi, séu svo illa farnir vegna jarðvegseyðingar að það land sé óhæft til beitar eða þoli hana illa. Á móti koma 37% lands sem eru í ásættanlegu eða góðu ástandi þegar litið er til jarðvegsrofs og henta því vel til beitar. Á skýrslunni má skilja að stærsta hagsmunamál með tilliti til landgræðslu og að endurheimta glötuð vistkerfi sé endurskoðun á fyrirkomulagi beitarmála á Íslandi.

Beit megináhrifavaldurinn

Í greinargerðinni segir að allt frá landnámi hafi búfjárbeit, í samspili við veðurfarssveiflur og tíð eldgos, verið megináhrifavaldur um ástand vistkerfa hér á landi. Beitin hafi m.a. haft mikil áhrif á tegundasamsetningu gróðurs, viðnám gegn áföllum og getu vistkerfa til að endurnýja sig eftir náttúruleg áföll. „Búfjárbeit telst sjálfbær ef hvorki er gengið á gróður né jarðveg, heldur sé vistkerfið í jafnvægi eða framför. Eftir því sem þanþol kerfisins er minna þolir það minna beitarálag. Stjórn beitar hefur mikil áhrif á landkosti, og sjálfbær búfjárbeit felur m.a. í sér að tekin er ákvörðun um tímasetningu og lengd beitar og fjölda búfjár miðað við ástand lands […] Mikilvægt er að ágangur búfjár hindri ekki eða tefji framför gróðurlenda eða dragi úr möguleikum landeigenda til landbóta.“

10 til 20 prósent

Ólafur Arnalds, prófessor við Landbúnaðarháskóla Íslands, segir aðspurður að vissulega sé mikið af viðkvæmu landi nýtt sem beitarland. „Það er samt ekki endilega svo stór hluti fjárstofnsins sem nýtir þessi slæmu svæði. Ég myndi áætla að það væru um 10% til 20% sauðfjár sem ganga á svæðum sem þola illa beit.“

Ólafur telur nauðsynlegt að setja strangari lagaramma til að ná sjálfbærri nýtingu lands. Það hafi hins vegar reynst erfitt vegna þeirra miklu hagsmuna sem eru undir, og endurspeglist í því að ekki hefur tekist að hnika lagarammanum um landgræðslu í öllum tilraunum til breytinga.

Annmarkar

Gildandi lög eru frá árinu 1965, en 2002 var lagt fram frumvarp til nýrra laga og önduðu þá margir léttar. Staðan er hins vegar óbreytt þar sem lögin náðu ekki fram. Nú hefur umhverfis- og auðlindaráðherra ákveðið að hefja vinnu við frumvarp að nýjum lögum, enn og aftur. Við gerð frumvarpsins er lögð áhersla á að skýra ákvæði um verndun vistkerfa og jarðvegs, sjálfbæra nýtingu þeirra, sem og leiðir til landgræðslu með það meginmarkmið að byggja upp og endurheimta gróður- og jarðvegsauðlindir landsins.

Ólafur hefur bent á að mesti annmarki frumvarpsins frá 2002 sé að ekki var skotið sterkum stoðum undir óhjákvæmilegar breytingar á lögum um nýtingu viðkvæmra afréttarsvæða til beitar. „Slíkar breytingar eru langmikilvægasta hagsmunamálið í landgræðslu. Það er tími til kominn að íslenskt þjóðfélag horfist í augu við þennan vanda sem felst í nýtingu þessara svæða – og taki á honum. Án þess verður ný lagasetning fyrir landgræðslu nánast markleysa,“ segir Ólafur.

Frumkvæði bænda?

Ekki þarf lengi að leita fanga til að verða þess áskynja að þau sem starfa að ræktunarmálum, landgræðslu, skógrækt og öðrum landbótum, gagnrýna fyrirkomulag beitarmála á Íslandi hart. Þar er þess óskað að sauðfjárbændur taki sjálfir frumkvæðið um að hvergi gangi fé á landi sem ekki þolir beit. Spurt er hvort stjórnvöld vilji áfram styðja við sauðfjárræktina ef beitarmál eiga að vera óbreytt með þeirri ofbeit sem sé staðreynd. Reyndar sé endurskoðun búvörulaga fram undan og vilji stjórnvalda hljóti að koma þar fram.