Forseti fólksins eða flokkanna?

Seint í janúar 1952 lést Sveinn Björnsson, forseti Íslands frá lýðveldisstofnun átta árum fyrr. Kosningar yrðu um sumarið og fljótt kom á daginn að þrír flokkanna á Alþingi vildu hlutast til um hver fengi embættið.

Manna á meðal var einnig skeggrætt um möguleg forsetaefni. Einkum staldraði fólk við nafn Ásgeirs Ásgeirssonar, hins þjóðkunna þingmanns Alþýðuflokksins. Hann hafði setið á Alþingi frá 1923, verið fjármálaráðherra og forsætisráðherra um skeið en hæst hafði frægðarsól hans líklega risið sumarið 1930. Þá var hann forseti sameinaðs þings og stýrði með miklum sóma hátíðarfundum á Þingvöllum út af þúsund ára afmæli Alþingis. Sjálfur vildi Ásgeir Ásgeirsson gjarnan verða forseti, sitjandi í friði á Bessastöðum. Hann var hins vegar fulltrúi eins stjórnmálaflokks, þess smæsta á Alþingi. Gæti hann fengið fylgi fjöldans?

Um þessar mundir var við völd ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Ólafi Thors hafði þótt Sveinn Björnsson óþægur ljár í þúfu, talsmaður þess minnihlutasjónarmiðs að beðið yrði með lýðveldisstofnun uns stríði lyki og íhlutunarsamur við stjórnarmyndanir. Ólafur og flestir aðrir í forystusveit Sjálfstæðisflokksins vildu fá þægilegri mann í stöðu þjóðhöfðingja. Lengi vel virtust þeir þó ekki afhuga Ásgeiri og munaði þá miklu um afstöðu Gunnars Thoroddssens, borgarstjórans vinsæla sem var tengdasonur hans. Gunnar benti á að Ásgeir hefði ætíð stutt brýnustu hagsmunamál sjálfstæðismanna og þar að auki væri ekki gert ráð fyrir því að forseti hefði „pólitísk völd" heldur ætti hann að vera „einingarafl þjóðarinnar, óháður stjórnmálaflokkunum". Að vísu gæti hann þurft að skerast í leikinn við stjórnarmyndanir en þá myndi víðsýni Ásgeirs og reynsla koma að góðum notum.

Vandinn var hins vegar sá að Hermann Jónasson, formaður Framsóknarflokksins, og flestir aðrir í forystusveit þar á bæ gátu ekki hugsað sér að styðja Ásgeir Ásgeirsson. Hinar miklu vegtyllur sínar í stjórnmálum hafði hann hlotið þegar hann var í flokki þeirra en síðan urðu vinslit. Þeir sögðu fráleitt að Ásgeir yrði óvilhallur og bættu við að forsetinn mætti ekki hafa verið í eldlínu stjórnmálanna því „pólitískur" þjóðhöfðingi gæti misbeitt freklega hinu formlega valdi sínu. Leiðtogar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sammæltust því um að finna forsetaefni sem myndi ekki freistast til þess.

Fólkið velur forsetannÍ byrjun maí varð ljóst að þrír yrðu í framboði til forseta. Ásgeir Ásgeirsson lét slag standa og það gerði einnig sjálfstæðismaðurinn Gísli Sveinsson sem hafði lengi setið á þingi og var meðal annars þingforseti þegar lýðveldi var stofnað á Þingvöllum 1944. En hann naut hvorki alþýðuhylli né stuðnings í eigin flokki. Og svo var það séra Bjarni Jónsson vígslubiskup, hinn útvaldi kostur Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Um síðir hafði séra Bjarni orðið við óskum um framboð enda sannfærðu fulltrúar stjórnarflokkanna hann um að þar sem hann hefði fylgi þeirra væri sigurinn vís. Vígslubiskupinn sá auðvitað fyrir sér að sitja á friðarstóli, rétt eins og Ásgeir. Ekki myndi hann skipta sér af störfum alþingis eða ríkisstjórnar og við stjórnarmyndanir þæði hann ráð Ólafs Thors og Hermanns Jónassonar.

En úrslitin voru fráleitt ráðin. Miklu skipti að Gunnar Thoroddsen studdi tengdaföður sinn frekar en frambjóðanda eigin flokks og Framsóknar. Jafnframt var séra Bjarni kominn á gamals aldur þótt ern væri og hann var minna þekktur til sveita en í höfuðborginni. Aftur á móti var Ásgeir Ásgeirsson í fullu fjöri og svaraði betur þeim kröfum sem margir gerðu til forseta. Hann hafði fas og útlit með sér. Hann yrði virtur fulltrúi landsins, jafningi annarra þjóðhöfðingja og sannkallað sameiningartákn.

Mest fylgi fékk Ásgeir þó vegna þess að kjósendum mislíkaði að stjórnmálaforingjarnir hugðust segja þeim fyrir verkum í forsetakjöri. „Fólkið velur forsetann," sögðu Ásgeirsliðar. Fá kjörorð hafa náð eins vel hugum og hjörtum landsmanna og þessi yfirlýsing sumarið 1952. Að hinu verður þó líka að gæta að stuðningsmenn Ásgeirs hömpuðu lítt stuðningi Alþýðuflokksins og striki var slegið yfir þá staðreynd að lengi vel hafði hann vonast eftir því að fá formlegan stuðning Sjálfstæðisflokksins við framboð sitt. Þversögnin varð því sú að „ópólitíski" frambjóðandinn hafði setið á þingi frá 1923 og verið fjármálaráðherra, forsætisráðherra, þingforseti og áhrifamaður í tveimur stjórnmálaflokkum. „Pólitíski" frambjóðandinn var grandvar guðsmaður sem hafði aldrei á þingi setið.

Þótt forsetaefnin segðu ekki styggðaryrði hvert um annað á opinberum vettvangi var baráttan æsileg. Tíminn og Morgunblaðið fóru hamförum. Þessi málgögn stjórnarflokkanna líktu því nánast við drottinssvik ef sjálfstæðismenn eða framsóknarmenn styddu Ásgeir, „frambjóðanda Alþýðuflokksins". Þannig áróður hreif þó ekki. Forsetaefnið átti sér sína pólitísku fortíð en fólkið horfði fram á veg.

Fjarri hinu pólitíska valdiMjótt varð á munum í forsetakjörinu 29. júní 1952. Ásgeir Ásgeirsson hlaut 32.924 atkvæði, séra Bjarni Jónsson 31.042. Gísli Sveinsson fékk 4.225 atkvæði og töldu sjálfstæðismenn að með sínu vonlausa framboði hefði hann tryggt Ásgeiri sigur. Það þarf ekki endilega að vera rétt en samt má hafa í huga að séra Bjarni hefði hæglega getað haft betur. Þá hefði gangur sögunnar orðið allur annar en við verðum að horfa til þess sem gerðist, ekki þess sem hefði getað gerst. Með sigri Ásgeirs Ásgeirssonar fengust þau sannindi fyrst staðfest að í forsetakjöri á Íslandi hefur sá eða sú alltaf sigrað sem þykir standa fjærst hinu pólitíska valdi. Lykillinn að sigri Ásgeirs lá í því að segjast vera forseti fólksins, ofar argaþrasi stjórnmálanna.

Hinn „ópólitíski" forseti ítrekaði svo valdaleysi sitt við innsetningarathöfn 1. ágúst 1952. Þótt stjórnarskráin færði þjóðhöfðingja mikið vald í orði kveðnu kvað Ásgeir það takmarkast „við vilja Alþingis og ríkisstjórnar". Forystumenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks voru þó ekki í rónni og Hermann Jónasson velti fyrir sér hvort stjórnin ætti ekki að biðjast lausnar fyrst kjósendur hefðu hafnað forsetaefni hennar.

Svo lægði öldur um sinn. Ásgeir Ásgeirsson hélt í opinberar heimsóknir til Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar 1954 og þremur árum seinna til Finnlands. Þjóðhöfðingjar þessara landa komu hingað til lands og síðar fylgdu fleiri ferðir. Ásgeir stóðst væntingar þeirra sem kusu hann og ávann sér fylgi alls almennings. Hann þótti koma virðulega fram og bera hróður landsins víða með forsetafrúna, Dóru Þórhallsdóttur, sér við hlið. Mikilvægi þessa þáttar má ekki vanmeta fyrstu áratugi hins unga lýðveldis.

Enga sósíalista í stjórnÁ hátíðarstundum var forsetinn með sanni sameiningartákn. Ekki fór þó svo að hann hætti afskiptum af stjórnmálum. Sumarið 1956 settist að völdum vinstri stjórn Framsóknarflokks, Alþýðuflokks og Alþýðubandalags, undir forsæti Hermanns Jónassonar. Í stjórnarsáttmála var stefnt að brottför bandarísks herliðs frá Íslandi en um það voru þó deildar meiningar meðal alþýðuflokksmanna. Andstæðingarnir réðu því að helsti málsvari þeirra, Guðmundur Í. Guðmundsson, varð utanríkisráðherra. Þau áform studdi Ásgeir á laun. Í samtölum við vestræna sendimenn lýsti hann einnig andúð sinni á áformum ríkisstjórnarinnar. Þá ítrekaði hann í hátíðarræðum stuðning sinn við aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Því reiddust sósíalistar en forseti gat hæglega bent á að ríkisstjórnin stefndi ekki að úrsögn úr því bandalagi. Ásgeir gætti sín á að tala ekki opinberlega gegn stefnu hennar.

Svo fór að hætt var við að reka herinn úr landi og síðla árs 1958 varð Hermann Jónasson að biðjast lausnar fyrir ráðuneyti sitt eftir hatrammar deilur um efnahagsmál. Ólafur Thors fékk þá umboð til stjórnarmyndunar, enda formaður stærsta flokksins á þingi, en komst ekki áleiðis. Beinast lá við að Hermann fengi næst að spreyta sig og vitað var að hann vildi blása lífi í hina föllnu stjórn. Ásgeir sneri sér hins vegar til Emils Jónssonar, formanns Alþýðuflokksins. Forseti ætlaði sér að koma í veg fyrir að sósíalistarnir í Alþýðubandalaginu yrðu áfram í stjórn. Fyrr myndi hann meira að segja skipa utanþingsstjórn en á það reyndi að vísu ekki; við völdum tók minnihlutastjórn Alþýðuflokksins sem síðan gekk til samstarfs við Sjálfstæðisflokkinn í Viðreisnarstjórninni svokölluðu.

Líkast til hefði reynst erfitt að endurvekja stjórn Hermanns Jónassonar. Sífellt fleiri alþýðuflokksmenn töldu að landið myndi aðeins losna úr viðjum hafta í samvinnu þeirra og Sjálfstæðisflokksins. Ásgeir Ásgeirsson hafði því sín áhrif en skipti ekki sköpum um myndun Viðreisnarstjórnarinnar. Viljann sem þurfti var að finna meðal stjórnmálaflokkanna og forystumanna þeirra. Þrátt fyrir það er þetta ljóst: Á bak við tjöldin lagði Ásgeir sameiningartáknið frá sér. Þótt Alþingi hefði samþykkt brottför Bandaríkjahers vann forseti gegn því og fengi hann nokkru um ráðið skyldu sósíalistar ekki vera í ríkisstjórn. Í hita kalda stríðsins gat íhlutunarsemi af þessu tagi talist til kosta. Varla er hún þó verðugt viðmið um okkar daga.

Freistaðu ekki þjóðarinnar með þrásetuViðreisnarstjórnin var við völd það sem eftir lifði embættistíðar Ásgeirs Ásgeirssonar. Friður og ró færðist yfir Bessastaði og aðeins einu sinni lenti forseti í eldlínu stjórnmálanna. Vorið 1966 skoruðu þingmenn Alþýðubandalagsins á hann að synja lögum um álverið í Straumsvík staðfestingar enda væru þjóðarhagsmunir í húfi. Því sinnti Ásgeir ekki og þeirri afstöðu fagnaði höfundur „Reykjavíkurbréfs" Morgunblaðsins. Sá var líklega Bjarni Benediktsson forsætisráðherra og sagði hann synjunarvaldið þess eðlis að því mætti forseti aðeins beita eftir eigin samvisku en ekki ábendingu annarra. Hvorki Ásgeir né Bjarni sögðu hins vegar að valdið væri ekki fyrir hendi.

Snemma í september 1964, rúmum mánuði eftir að fjórða kjörtímabil Ásgeirs Ásgeirssonar hófst, lést Dóra Þórhallsdóttir. Sjálfur var Ásgeir kominn á áttræðisaldur og hafði frekar hægt um sig. Í nýársávarpi 1. janúar 1968 tilkynnti hann, „svo ekki verði um villst" eins og hann komst að orði, að hann yrði ekki í kjöri við forsetakosningar síðar um árið. Bætti forseti svo við: „Ekki skaltu freista Drottins Guðs þíns og þá ekki heldur þjóðar þinnar með þrásetu."

Þegar Ásgeir Ásgeirsson hvarf úr forsetastóli sumarið 1968 hafði hann mótað embættið eftir sínu höfði, rétt eins og Sveinn Björnsson á undan honum. Ásgeir virti að sjálfsögðu þann grundvöll stjórnarskipunarinnar að Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn. Á hinn bóginn gætti hann ekki ítrustu hlutlægni við stjórnarmyndanir eins og þjóðhöfðingja bar; því réð andúð hans á sósíalistum og eindreginn stuðningur við vestræna varnarsamvinnu sem hann lét í ljós svo að ekki varð um villst. Að þessu leyti var Ásgeir „pólitískur" forseti.

Úrslitin 1952 ollu því að flokksframboð voru úr sögunni við forsetakjör. Árið 1968 fór nú samt svo að stjórnmálamennirnir reyndu að véla um það hver næði kjöri. Tveir buðu sig fram, Gunnar Thoroddsen og Kristján Eldjárn. Báðir vildu forðast flokksleg tengsl en Gunnari reyndist það ómögulegt og framboð Kristjáns var í raun rammpólitískt. Sitthvað fleira var þó í hugum landsmanna þegar þeir veltu fyrir sér kostum og köllum frambjóðendanna tveggja. Baráttan 1968 varð um margt ljót og leiðinleg.