Glímt við verðbólguna

Alþjóðlegar stofnanir á borð við OECD og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn hafa undanfarið varað við því að hagkerfi Íslands sé að ofhitna. Einkaneysla landsmanna eykst jafnt og þétt, þó svo að launin okkar hækki ekki að sama skapi, krónan er sterk í samanburði við aðra gjaldmiðla og Seðlabankinn keppist við að hækka stýrivexti til að sporna við verðbólgu. Vaxtamunur við útlönd er kominn upp í 6,5 prósent og erlendir spákaupmenn því farnir að líta hýru auga til þess að braska með íslensku krónuna með ófyrirséðum afleiðingum. Viðskiptahalli við útlönd er óhagstæður upp á marga milljarða króna og aldrei hefur verið auðveldara að fá lán til lengri eða skemmri tíma til að fjármagna einkaneyslu. Húsnæðismarkaðurinn þenst út og húsnæðisverð hefur hækkað vísitölu neysluverðs, sem aftur eykur verðbólgu. Þrátt fyrir allt þetta heldur ríkisstjórnin skattalækkunaráformum sínum til streitu og keppist við að framkvæma. En hvað þýðir þetta allt saman og er hætt við því að illa fari? Nokkur viðvörunarmerki eru uppi sem þarf að taka mark á. Gengi íslensku krónunnar er óvenjuhátt um þessar mundir. Ákvarðanir Seðlabankans um að hækka stýrivexti til að halda verðbólgu niðri stuðla að því að halda genginu háu og stöðugu. Gengið er sá verðmiði sem settur er á íslensku krónuna í alþjóðlegum viðskiptum og því í sinni einföldustu mynd hagstætt fyrir innflutning að gengið hækki en hagstætt fyrir útflutning að gengið lækki. Viðskiptahalli við útlönd er oftast óhagstæður hér á landi, meira er flutt inn en út og því ætti að vera hagur landans að gengið haldist heldur hátt og stöðugt. Á móti kemur að á meðan gengið er hátt fást færri krónur fyrir útfluttan varning og hefur það valdið útflutningsgreinunum nokkrum vandræðum og viðskiptahallinn því aukist. Ef gengið hrynur óvænt er í raun erfitt að segja til um það hverjar afleiðingarnar verða en eflaust kemur það til með að valda vandræðum fyrir flesta þá sem treysta að einhverju leyti á það að gengið haldist stöðugt. Þar má telja heildsala, námsmenn erlendis, útflutningsaðilia og fleiri. Það að hægt sé að treysta því að gengið haldist nokkuð stöðugt er lykilforsenda fyrir árangursríkum viðskiptum við útlönd. Há verðbólga þýðir að við fáum stöðugt minna fyrir hverja krónu og því er mikilvægt að halda henni í skefjum til að það sé jafnvægi á milli kjara og verðlags. Þegar væntingar og neysla aukast hækkar verðlag að sama skapi vegna lögmálsins um framboð og eftirspurn, við fáum minna fyrir hverja krónu og þá er verðbólga. Hlutverk Seðlabankans er að beita stýrivöxtum til að sporna við verðbólgu og þegar þeir hækka verður einfaldlega dýrara að fá skammtímalán, sem leiðir til þess að minni peningar eru í umferð. Á móti kemur að neysluvenjur fólks virðast hafa breyst að því leytinu til að nú taka einstaklingar frekar langtímaneyslulán en áður og stýrivextirnir draga síður úr neyslu. Fari verðbólgan úr böndunum gæti það haft nokkuð alvarlegar afleiðingar fyrir launamenn og vinnumarkað. Almennir kjarasamningar Alþýðusambandsins gera til að mynda ráð fyrir því að samningar falli úr gildi ef verðlag hækkar umfram ákveðin mörk. Því má gera ráð fyrir átökum á vinnumarkaði hækki verðbólga mikið. Með aukinni verðbólgu hefur almenningur svo líka minna á milli handanna til einkaneyslu á sama tíma og áfram þyrfti að greiða af gömlum syndum langtímalánanna. Einföld þumalputtaregla segir að stjórnvöld eigi að halda að sér höndum þegar vel árar, safna í ríkissjóð og veita svo innspýtingu í atvinnulífið þegar aftur harðnar á dalnum. Núna stendur ríkið hins vegar í stórframkvæmdum sem ýta undir þenslu og hefur byrjað að lækka skatta, sem einnig ýtir undir þenslu á sama tíma og vel gengur að öðru leyti í atvinnulífinu. Fjármálaráðherra sagði á fundi á dögunum að við gætum þetta og blés þar með á allar hrakspár. Eins og fyrr segir geta ófyrirséðir hlutir haft áhrif á þróun mála og því mun tíminn einn leiða í ljós hvað verður.