Kapp um lögsögu Norðurskautsins

Vísindarannsóknir benda til að hlýnun lofthjúpsins sé tvöfalt hraðari yfir Norðurheimskautinu en að meðaltali á jörðinni. Þessi vitneskja ásamt fleirum veldur því að mikið kapphlaup er hafið um efnahagslögsögu á svæðinu.

Aðilar að kapphlaupinu eru ríkin sem eiga land að Norður-Íshafi - Noregur, Rússland, Bandaríkin, Kanada og Danmörk fyrir hönd Grænlands. Ísland tengist þessum slag í gegnum aðild að Norðurskautsráðinu og Barentshafsráðinu. En meginágreiningurinn stendur á milli Bandaríkjanna og Kanada um lögsögu yfir norðvestur-siglingaleiðinni svonefndu, milli Noregs og Rússlands um lögsögu í Barentshafi, Kanadamenn og Danir/Grænlendingar etja kappi um smáeyju í hafinu milli Grænlands og Kanada, rússneska þingið neitar að staðfesta samning við Bandaríkin um lögsögumörk í Beringsundi og Danir, fyrir hönd Grænlendinga, trompa allt með því að gera tilkall til Norðurpólsins sjálfs.

Norðurskautsísinn hopar hratt

"Svona virkar landafræðin," hefur fréttavefur breska ríkisútvarpsins, BBC, eftir Peter Croker, írskum olíumálasérfræðingi sem er formaður í þeirri nefnd Sameinuðu þjóðanna sem úrskurðar um landgrunnsmörk (Commission on the Limits of the Continental Shelf). Nefndin hefur það hlutverk að miðla málum milli ríkja sem deila um landgrunnsréttindi, en deilan um Hatton-Rockall-svæðið er dæmi um slíka deilu sem Ísland á aðild að. Vísindamenn hafa spáð því að svo gæti farið að Norðurheimskautsísinn gæti bráðnað alveg yfir sumarið áður en þessi öld er liðin. Þetta kemur fram í alþjóðlegu skýrslunni Arctic Climate Impact Assessment sem gefin var út í fyrra. Hopi ísinn svona mikið opnast áður ófærar siglingaleiðir og aðgangur að svæðum þar sem olíu- og gaslindir er að finna. Samkvæmt mati bandarísku landfræðistofnunarinnar (US Geological Survey) er um fjórðungur allra þeirra olíu- og gaslinda sem enn hafa ekki verið uppgötvaðar að finna á Norðurskautssvæðinu. "Nú eru allir að setja sig í baráttustellingar. Loftslagsbreytingar eru að umbreyta Norðurheimskautssvæðinu. Í húfi eru orka, fiskur og siglingaleiðir," hefur fréttavefur BBC eftir dr. Rob Huebert, stjórnmálafræðingi við rannsóknamiðstöðina Centre for Strategic Studies við Calgary-háskóla í Kanada. Hann telur að baráttan um lögsögu yfir þessum auðlindum verði áfram hörð. Nauðsynlegt sé að finna sáttaleið til að hafa stjórn á þróuninni og þar muni fjölþjóðlegar samstarfsstofnanir eins og Norðurskautsráðið hugsanlega geta gegnt mikilvægu málamiðlunarhlutverki.

Meginátakamálin eru fimm: Lögsaga yfir Norðurskautinu sjálfu, Norðvestur-siglingaleiðinni, Barentshafi, Berlingsundi og Hans-ey. Samkvæmt 76. grein Hafréttarsáttmála SÞ getur hvert strandríki gert tilkall til 200 sjómílna efnahagslögsögu og allt að 150 mílna hafsbotnsréttinda þar til viðbótar, sé hafsbotninn beint framhald landgrunns viðkomandi lands. Að óbreyttu á ekkert þeirra ríkja sem eiga land sem liggur að Norðurskautssvæðinu tilkall til lögsögu alla leið upp á Norðurpólinn. Eins og er heyrir því lögsagan yfir Norðurskautinu sjálfu undir Alþjóða hafsbotnsstofnunina, sem er ein af undirstofnunum SÞ og hefur aðsetur í Kingston á Jamaíku. Tvær leiðir að skiptingu lögsögunnar yfir Norðurskautinu milli ríkjanna fimm eru nú uppi á samningaborðinu. Önnur gengur út á að skipta lögsögunni eftir lengdarbaugslínum. Hin leiðin, sem Kanadamenn og Danir styðja, er að lögsögumörkin fari eftir lengd næstliggjandi strandlengju. Samkvæmt þessari reglu myndi Danmörk (Grænland) fá lögsögu yfir pólnum sjálfum en lögsögusvæði Kanada stækka einnig. Kjarni deilunnar um Norðvestur-siglingaleiðina er að Bandaríkin viðurkenna ekki lögsögu Kanada yfir henni. Minna er deilt um Norðaustur-siglingaleiðina (frá Barentshafi norður fyrir Síberíu austur til Austur-Asíu). Þessar siglingaleiðir gætu skipt miklu máli fyrir Ísland, þar sem hér gætu verið umskipunarhafnir fyrir skip sem sigldu þessar leiðir. Deilan um Hans-eyju snýst um lögsögumörk milli Kanada og Grænlands, sem gæti skipt máli fyrir könnunar- og vinnsluréttindi hugsanlegra orkulinda undir hafsbotninum. Kanada og Danmörk gerðu samning um lögsögumörkin á þessu svæði árið 1973, en í honum var ekki tilgreint hverjum Hans-ey tilheyrði. Barentshafsdeilan stendur að mestu á milli Noregs og Rússlands. Miklar gas- og olíulindir eru taldar vera undir botni Barentshafs og því eru hér miklir efnahagslegir hagsmunir í húfi. Deilan um Beringsund rakin til ársins 1990 þegar Bandaríkin og Sovétríkin gerðu með sér samning um lögsögumörk þar. Rússneska þingið hefur neitað að fullgilda þennan samning og heldur því fram að samkvæmt samningnum hafi lögsaga Rússlands minnkað um 50.000 ferkílómetra.

Bandaríkin utangátta

Meðal atriða sem flækja úrlausn þessara mála er að hlutaðeigandi ríki þurfa að bera fram þær lögsögukröfur sem það telur að það eigi tilkall til samkvæmt Hafréttarsáttmála SÞ innan ákveðins frests. En Bandaríkin hafa enn ekki fullgilt Hafréttarsáttmálann, þar sem nokkrir öldungardeildarþingmenn í Washington hafa fyrirvara um að Bandaríkin væru að afsala sér fullveldisrétti með fullgildingunni. Þar af leiðandi stendur eitt hinna hlutaðeigandi ríkja, sem svo vill til að er valdamesta ríki í heimi, utan við þá leit að málamiðlunum sem nú er í gangi.