Hvað er sól­myrkvi?

Þessi er þriðji í röð fróðleiksmola á Vísi sem munu birtast reglulega næstu vikuna þangað til að almyrkvi fer yfir sólu á sjötta tímanum síðdegis tólfta ágúst næstkomandi. Almyrkvi frá sólu hefur ekki sést á Íslandi í 72 ár en föstudaginn 20. mars 2015 varð deildarmyrkvi hérlendis.

Ólíkt myrkvanum sem var árið 2015

Almyrkvi líkt og sá sem verður hægt að sjá frá vestanverðu landinu þann 12. ágúst næstkomandi stafar af því að tunglið byrgir algerlega fyrir sólina svo að ekkert ljós berst frá henni. Kemur þetta fram í svari Sævars Helga Bragasonar, einnig þekktur sem Stjörnu-Sævar, á vef Vísindavefsins við spurningunni „Hvað er sólmyrkvi og hvað varir hann lengi?“.

Slíkir myrkvar á sólu eru sjaldgæfir atburðir á hverjum stað á jörðinni en í þeirri fjarlægð sem jörðin er frá tunglinu er alskugginn mjór og þekur því aðeins lítið svæði á jörðinni. Þegar jörðin snýst myndar alskugginn myrkvaslóð eða -rák á yfirborði jarðar, segir jafnframt í svarinu.

Ellefu ár eru liðin frá sólmyrkvanum föstudaginn 20. mars 2015, en sá myrkvi var svokallaður deildarmyrkvi. Þá hylur tunglið ekki algjörlega sólina, sólskífan virðist þá vera sigð, vegna tunglsins.

Þrír tunglmyrkvar sama árið

Þriðja tegund sólmyrkva kallast hringmyrkvi, þá nær alskuggi ekki alveg til jarðar og tunglið virðist of smátt til að hylja sólina algjörlega. Það gerist þegar tunglið er fjærst jörðu á braut sinni en þá meðan á hringmyrkva stendur sést þunnur hringur sólskífunnar umhverfis brún tunglsins.

Hringmyrkvar eru aðeins algengari en almyrkvar og geta varað í allt að 12 mínútur og 30 sekúndur. Sólmyrkvinn á Íslandi 31. maí 2003 er af þessari tegund, er fram kemur í svari Sævars. Ólíkt almyrkva er nauðsynlegt að vera með sólmyrkvagleraugu allan tímann sem horft er upp á hring- og deildarmyrkva.

Vert er að nefna að til er myrkvi sem heitir tunglmyrkvi en þá gengur tunglið inn í skugga jarðar á sama tíma og jörðin er stödd á milli sólar og tungls. Rétt eins og í sólmyrkva þarf tunglið að vera fullt svo að niðurröðunin valdi myrkva. 

Tunglmyrkvar eru talsvert algengari en sólmyrkvar en hér á landi voru þrír myrkvar árið 1982, tveir þeirra sáust frá Reykjavík. Næst sjást þrír myrkvar sama árið frá Íslandi árið 2485.

Við höfum þegar snert á því hvers vegna venju­leg sól­gler­augu duga ekki til þann 12. ágúst og hverju fólk má búast við ef það rætist úr veðurspá og það verður skýjað þegar almyrkvinn verður.