Plaggið ekki traustvekjandi

Fastanefndir Alþingis hafa nú til umfjöllunar frumvarp til nýrra stjórnskipunarlaga. Sú skoðun var viðruð á málþingi sem háskólar landsins stóðu að um miðjan mánuðinn að verklag stjórnskipunar sem lagt er upp með í drögunum gengi ekki upp.

Framsögur höfðu Bryndís Hlöðversdóttir, Gunnar Helgi Kristinsson og Ágúst Þór Árnason.

1.Að mati Bryndísar er nauðsynlegt að meta áhrif þeirra breytinga sem lagðar eru til á stjórnskipan ríkisins. Hún fagnar því að Feneyjanefnd Evrópuráðsins meti breytingarnar. „Þetta held ég að sé algjörlega nauðsynlegt því breytingarnar eru nokkuð viðamiklar. Slíkt mat hefði líka í för með sér að mögulega gæti náðst meiri sátt um breytingarnar þannig að stjórnarskráin gæti orðið sá samfélagssáttmáli sem hún þarf að vera til að standa undir nafni.“

2.Bryndís segir tæpast hægt að tína til öll þau lögfræðilegu og pólitísku álitaefni sem fara þurfi yfir í drögunum. „Ég tel hins vegar mjög mikilvægt að stjórnmálamenn og þingmenn hefji þá pólitísku umræðu sem nauðsynlegt er að taka um þessar breytingar.“ Bendir hún á að undir séu viðamiklar breytingar á kosningakerfi, vægi atkvæða og efnislegum atriðum. „Sú umræða er náttúrlega hafin á Alþingi og þarf að halda áfram.“

3.„Þriðji þátturinn sem mér finnst skipta miklu máli er að reyna að ná sátt um þessar tillögur. Að horfa lausnamiðað á það hvernig eigi að fara í gegnum þá vinnu sem fram undan er.“ Í mikilli einföldun segir Bryndís að skipta megi fólki upp í tvær fylkingar í viðhorfi til stjórnarskrárdraganna. Annars vegar séu þeir sem segja að ekki þurfi að breyta stjórnarskránni og telja hana ágæta eins og hún er og svo séu hinir sem vilja taka upp óbreyttar tillögur frá stjórnlagaráði eftir umfjöllun sérfræðinganefndarinnar.

„Auðvitað eru svo þarna mitt á milli einhverjir sem hrifnir eru af sumu og ekki öðru. Ég held líka að ljóst sé orðið að hvorugum hópnum, hvorum á sínum kanti, verður að ósk sinni. Það er mjög ólíklegt að þessi stjórnarskrá verði samþykkt óbreytt í þeirri mynd sem hún er núna, eða að ekkert verði gert með hana. Krafa kjósenda um breytingar er það skýr.“

Ekki gangi hins vegar að afgreiða nýja stjórnarskrá í bullandi ágreiningi jafnt í stóru sem smáu.

„Þingið stendur núna frammi fyrir því að vera með þessi drög og skilaboð úr þjóðaratkvæðagreiðslunni. Verkefni þjóðþingsins er að vinna út úr þessu eitthvað sem getur orðið sá samfélagssáttmáli sem stjórnarskráin þarf að vera. Þetta held ég að sé verkefnið fram undan. Stríðandi fylkingar um þessa stjórnarskrá verða að mætast einhvers staðar á miðri leið.“

1.„Í fyrsta lagi er plaggið sjálft ekki traustvekjandi vegna þesshvernig það er undirbúið. Rökstuðning vantar með mörgum af þeim hlutum sem lagðir eru til og samráðsferlið hefur verið með eindæmum lélegt,“ segir Gunnar Helgi og telur vinnuna ekki stuðla að samstöðu um nýja stjórnarskrá. „Þvert á móti virðist ferlið einkennast af tilraun til að þagga niður umræðu.“

2.„Í öðru lagi er lagt til í þessu plaggi að breyta hér stjórnarfyrirkomulagi í grundvallaratriðum. Lagt er til að hverfa að einhverri útgáfu af beinu lýðræði sem hvergi er við lýði í heiminum.“

Með þessu segir Gunnar Helgi horfið frá fyrirkomulagi í stjórnskipun sem almennt ríki á Norðurlöndum og lagt upp í óvissuferð. „Þetta birtist meðal annars í því að tekið er upp mjög róttækt fyrirkomulag á þjóðaratkvæðagreiðslum sem er án hliðstæðu í nokkru þingræðisríki.“ Fordæmis sé mögulega að leita þar sem ekki er þingræði, líkt og í Sviss eða einstökum ríkjum Bandaríkjanna.

„En vilji fólk fara út í þá vegferð að finna og prófa sérviskulegasta stjórnkerfi sem hægt er að finna í heiminum þá væri kannski æskilegt að rannsaka það betur fyrst.“

3.Þá bendir Gunnar Helgi á að hvergi sé í gögnum um stjórnarskrárdrögin að finna mat á heildaráhrifum plaggsins.

„Þarna er að finna gríðarlegan fjölda af tillögum sem fullkomin óvissa ríkir um hvernig muni virka. Dembt er inn ákvæðum um þjóðaratkvæðagreiðslu, mjög róttækri útgáfu af persónukjöri, ekki er leyst úr óvissu um hlutverk forsetans og lagt til nýtt fyrirkomulag við stjórnarmyndanir og vantraust á þingi. Hvert þessara atriða um sig er flókið úrlausnarefni, en þegar þessu er öllu dembt saman í eitt plagg fæst útkoma sem slíkri óvissu er háð að varla er ásættanlegt.“

Ágúst Þór Árnason, heimspekingur og deildarformaður lagadeildar Háskólans á Akureyri, hefur alvarlegar efasemdir um verklag við gerð nýrrar stjórnarskrár og telur útkomuna tæpast geta orðið til góðs.

1.Í fyrsta lagi segir Ágúst ranga nálgun viðhafða við endurskoðun stjórnarskrárinnar.

„Í stað þess að gildandi stjórnarskrá hafi verið látin njóta vafans er byrjað með hreint borð. Meint tilefni er fjármálahrunið 2008 en í raun var það þó stjórnskipunin sem kom í veg fyrir pólitíska kreppu og hefur tryggt að Íslendingar hafa tekið skref til að komast á réttan kjöl,“ segir hann og kveður hafa verið látið í veðri vaka að alltaf hafi átt að ýta gildandi stjórnarskrá til hliðar og byrja með hreint borð. Sú hugmynd standist hins vegar illa skoðun.

2.Þá segir hann drögin fela í sér óljósa framtíðarsýn. „Ákvæði um stjórnskipun munu klárlega ekki virka,“ segir Ágúst. Tillögur um helstu stofnanir og um þjóðaratkvæðagreiðslur, ásamt nýjum kafla um mannréttindi, séu vanhugsaðar.

„Og þegar loksins er ákveðið að fram fari einhvers konar faglegt mat er það falið útlendingum. Í stað þess að leitast sé við að ráða bót á tilteknum göllum íslenskrar stjórnskipunar er haldið út í óvissuna.“

3.Vegna þessa kunni þróunin því að vera til hins verra. „Að því marki sem við sjáum fyrir hver hin nýja stjórnskipun verður er vandséð að hún geti verið til góðs. Áhyggjur hljóta að vakna af veikri stöðu þingsins, afskræmdu forsetaembætti og þróun stjórnmálamenningar. Hugmyndir stjórnlagaráðs virðast ýta undir lýðhyggju, óskilvirkni og átakastjórnmál,“ segir Ágúst.