Vill "ráðgefandi þjóðaratkvæði“ um tillögur stjórnlagaráðs

Forsætisráðherra segir að því stefnt að bera tillögur stjórnlagaráðs undir þjóðina í „ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu" þegar stjórnlaga- og eftirlitsnefnd Alþingis hefur lokið störfum. Hún býst við að formlegar breytingar á stjórnarskránni verði síðan afgreiddar áður en þing verður rofið fyrir kosningarnar 2013.

Eftir bankahrunið hafa umræður um breytingar á stjórnarskránni, þar á meðal um beina kosningu ráðherra, gerst háværari. Færð hafa verið rök fyrir því í seinni tíð að of mikil samþjöppun valds hafi átt sér stað og skilin milli framkvæmar- og löggjafarvalds orðið óglögg. Sumir hafa orðað þetta þannig að á tímabili hafi löggjafinn verið orðinn að „stimpilpúða" framkvæmdarvaldsins.

Stjórnarskrárbreytingar hafa lengi verið Jóhönnu Sigurðardóttur forsætisráðherra hugleiknar. Í nóvember 1994 lagði hún fram frumvarp til stjórnskipunarlaga og frumvarp til laga um stjórnlagaþing. Samkvæmt frumvörpunum skyldi efnt til þjóðkjörins stjórnlagaþings sem endurskoða skyldi stjórnarskrána og þ.á.m taka skil löggjafarvalds og framkvæmdarvalds sérstaklega til athugunar. Jóhanna bauð sig síðan fram til þings árið 1995 undir merkjum Þjóðvaka en á meðal stefnumála var að gera þyrfti „grundvallarbreytingar á stjórnskipun landsins með auknum rétti til þjóðaratkvæðis, jöfnun atkvæða og raunverulegum aðskilnaði löggjafar- og framkvæmdavalds, t.d. að ráðherra víki af þingi eða komið verði á beinni kosningu til framkvæmdavaldsins," en grein sem Jóhanna ritaði í Morgunblaðið á þessum tíma bar heitið „Þrígreining valds í íslensku þjóðfélagi í hættu."

Í tillögum stjórnlagaráðs, sem nú eru til umfjöllunar fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis, er ekki lagt til að skerpt verði á aðgreiningu löggjafar- og framkvæmdarvalds með afnámi þingræðisreglunnar, enda er þar gert ráð fyrir að þingræðisreglan verði áfram einn af hornsteinum íslenskrar stjórnskipunar (Í 1. gr. tillagna ráðsins segir: „Ísland er lýðveldi með þingræðisstjórn.") Í tillögunum er gert ráð fyrir að þingið kjósi forsætisráðherra. (90.gr.) Þar kemur hins vegar fram að ráðherrar hafi ekki atkvæðisrétt á Alþingi og verði alþingismaður skipaður ráðherra víki hann úr þingsæti á meðan hann gegnir embættinu og varamaður taki þá sæti hans. (89. gr.) Tillögurnar endurspegla því að hluta þau sjónarmið um að skerpa skil milli þings og framkvæmdarvalds með því að þingmenn sitji ekki í ríkisstjórn.

Nokkrir stjórnlagaráðsmenn hafa viðrað þá skoðun að þjóðin eigi rétt að kjósa um tillögur ráðsins óbreyttar. Jóhanna Sigurðardóttir segir að það sé hægt að gefa þjóðinni tækifæri að segja álit sitt á tillögunum án þingrofs. „Það er auðvitað hægt að setja þetta í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu og þá þarf ekki að rjúfa þing," segir hún.

Forsætisráðherra segir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins muni fara ítarlega yfir tillögur stjórnlagaráðs. „Nefndin mun eftir atvikum kalla til sín stjórnlagaráðsmenn og sérfræðinga sem verða henni til halds og trausts og menn fara yfir þetta. Finni menn einhverja hnökra á (tillögunum) er spurning hvort ekki sé hægt að gera þá bragarbót á. Síðan hefði ég viljað sjá fljótlega á næsta ári það yrði farið með þær hugmyndir, kannski endurbættar, í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu."

Jóhanna segir að það yrði síðan á árinu 2013 sem gengið yrði endanlega frá nýrri stjórnarskrá. „Ég sé fyrir mér að það yrði fyrir kosningarnar árið 2013 sem gengið yrði endanlega frá tillögum að nýrri stjórnarskrá en hún færi í millitíðinni í gegnum þennan feril og ráðgefandi þjóðaratkvæði." thorbjorn@stod2.is