Tekist á um hver eigi efsta hluta Esjunnar

Fyrirtaka var í þjóðlendumáli sem íslenska ríkið hefur höfðað á hendur eigendum jarða í kringum Esjuna. Vill íslenska ríkið meðal annars að efsti hluti Esjunnar, eins og það er orðað, verði úrskurðaður þjóðlenda. Ríkið höfðar mál á hendur alls 72 aðilum en meðal þeirra eru Reykjavíkurborg og fyrirtækið Stjörnuegg auk fjölda manna sem eiga lönd allt í kringum Esjuna, allt frá svæðinu innan Mógilsár og inn í Kjós.

Forsaga málsins er sú að óbyggðanefnd, sem á að ákvarða hvað séu þjóðlendur og hvað ekki, tók fyrir þjóðlendukröfur ríkisins á Kjalarnesi og í Kjós. Var nefndinni falið að ákvarða hvaða land teldist til þjóðlendna og hvað væri eignarland.

Af hálfu fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins var annars vegar gerð krafa um að hálendið upp af jörðunum Ingunnarstöðum og Þrándarstöðum í Mosfellsbæ yrði viðurkennt sem þjóðlenda og afmarkað á tiltekinn hátt. Hins vegar gerði ríkið kröfu um að efsti hluti Esjunnar og sá hluti Blikdals sem ekki er hluti af neinni jörð yrði viðurkenndur sem þjóðlendur.

Ágreiningurinn um þjóðlendumörkin snerist fyrst og fremst um það að mati óbyggðanefndar hvernig túlka bæri hugtakið fjallsbrún sem oft væri notað í landamerkjabréfum jarða í kringum Esju. Af hálfu íslenska ríkisins var á því byggt að fjallsbrún væri þar sem halli breytist mest á tilteknum stað, t.d. í klettabrún. Af hálfu jarðeigenda var hins vegar byggt á því að fjallsbrún væri þar sem fjall er hæst eða þar sem vötnum hallr. Komst óbyggðanefnd að því eftir að hafa skoðað gamlar heimildir og staðhætti á Esjusvæðinu að eðlilegt væri að leggja til grundvallar að hugtakið fjallsbrún vísaði til þeirra hluta Esjunnar sem hæstir væru og vötnum hallar frá. Hafnaði því óbyggðanefnd öllum kröfum íslenska ríksins í málinu.

Því unir íslenska ríkið ekki og hefur höfðað mál fyrir dómstólum til þess að fá úrskurði óbyggðanefndar hnekkt.