Stjórnvöld höfðu ekki lagaheimildir

Umboðsmaður alþingis hefur skilað af sér áliti vegna ákvörðunar stjórnvalda um að setja komubann á meðlimi Falun Gong meðan á opinberri heimsókn Kínaforseta stóð sumarið 2002. Þar kemur fram að íslensk stjórnvöld hafi ekki haft fullnægjandi lagaheimild til þess að meina meðlimum Falun Gong fyrirfram landgöngu og fela einkaréttarlegum aðila, Flugleiðum hf., að framkvæma þá ákvörðun með því að meina iðkendum Falun Gong að ganga um borð í vélar flugfélagsins.

Meðan á heimsókn forseta Kína stóð hugðust fjölmargir meðlimir Falun Gong koma til landsins til þess að mótmæla meðferð kínverskra stjórnvalda á meðlimum Falun Gong hreyfingarinnar í Kína. Mótmælin áttu að fara fram á friðsamlegan hátt enda boðar hreyfingin umburðarlyndi, umhyggju og sannleika. Nokkuð margir iðkendur Falung Gong komu til landsins og höfðu stjórnvöld áhyggjur af því að lögreglan í landinu hefði ekki mannafl til að takast á við hugsanleg vandamál. Fjölmargir meðlimir hreyfingarinnar voru stöðvaðir á Keflavíkurflugvelli og snúið heim.

Þá voru 26 mótmælendur fluttir í Njarðvíkurskóla þar sem þeim var haldið þar til þeir voru sendir til síns heima. Að auki fengu íslensk stjórnvöld í hendur lista yfir meðlimi Falun Gong víðs vegar í heiminum og eftir þessum lista var farið þegar meðlimum Falun Gong var meinað að ganga um borð í flugvélar Flugleiða á um 10 flugvöllum í Evrópu og Norður-Ameríku. Ákvörðun stjórnvalda var harðlega gagnrýnd á sínum tíma enda var Ísland fyrsta vestræna ríkið sem meinaði meðlimum hreyfingarinnar að koma til landsins.

Tveir einstaklingar kvörtuðu undan aðgerðum stjórnvalda við umboðsmann alþingis. Beindist kvörtunin meðal annars að þeirri ákvörðun stjórnvalda að neita mönnum, sem höfðu gilda farseðla og fullnægjandi ferðaheimildir, að ganga um borð í flugvélar á leið til landsins. Samkvæmt upplýsingum frá dómsmálaráðuneytinu á þeim tíma var tilgangurinn sá að "spara umstang við landgöngusynjun og sendingu viðkomandi til baka".

Það er mat umboðsmanns alþingis að þær ástæður hafi ekki dugað til þess að setja komubann á mótmælendurna. Umboðsmaður alþingis bendir á að í gögnum dóms- og kirkjumálaráðuneytisins sé ekki hægt að lesa með skýrum hætti hver lagalegur grundvöllur ákvörðunar ráðuneytisins hafi verið.

Í gögnunum er vísað til laga um eftirlit með útlendingum sem að mati umboðsmanns fela ekki í sér fullnægjandi heimilir til að setja slíkt bann. Að mati umboðsmanns var réttur farþeganna jafnframt brotinn þar sem þeir áttu ekki kost á að fá ákvörðun lögreglustjóra eða útlendingaeftirlits endurskoðaða hjá æðra stjórnvaldi þar eð dómsmálaráðuneytið hafði þegar komið með beinum hætti að málinu.

Þótt umboðsmaður gagnrýni ákvörðun stjórnvalda telur hann ekki ástæðu til þess að stjórnvöld taki ákvörðun sína til baka. Hann beinir hins vegar þeim tilmælum til ráðuneytisins að taka mið af álitinu ef íslensk stjórnvöld standa í framtíðinni frammi fyrir sambærilegum aðstæðum.

Þá segir umboðsmaður ennfremur að það verði að vera verkefni dómstóla að skera úr um hvort íslenska ríkið hafi með ákvörðunum sínum bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart þeim sem hlut áttu að máli.