Reglu­gerðin rétt ókomin: „Auðvitað er þetta á­fellis­dómur yfir réttarframkvæmd á Ís­landi“

Vilhjálmur Vilhjálmsson hæstaréttarlögmaður skoraði á ríkissaksóknara að endurskoða öll lögreglumál sem varða lyfjaakstur frá því að ný umferðarlög tóku gildi árið 2020 í skoðanagrein á Vísi í dag.

Skjólstæðingur hans var sýknaður af því að hafa brotið umferðarlög í Landsrétti eftir að hafa ekið bíl undir áhrifum oxýkódons sem hann hafði fengið uppáskrifuð frá lækni.

Ekki taldist tækt að sakfella manninn þar sem lögin segja að vanhæfismörk ökumanna eigi að miða við reglugerð sem ráðherra er heimilt að setja samkvæmt lögunum. Án reglugerðarinnar liggur ekki fyrir hvenær ökumaður telst óhæfur til að stjórna ökutæki.

„Þetta er algjörlega skýrt varðandi ölvunarakstur í umferðarlögunum. Þar er bara kveðið á um ákveðin prómíl sem að menn mega ekki hafa neitt til þess að teljast hæfir til þess að stjórna ökutæki. Sambærileg ákvæði eiga að vera í reglugerð varðandi lyfjaakstur en reglugerðin hefur ekki verið sett,“ segir Vilhjálmur í samtali við fréttastofu.

Reglugerðin sé rétt handan við hornið

Samkvæmt upplýsingum frá innviðaráðuneytinu stendur til að setja umrædda reglugerð bráðlega. Reglugerðin sé komin í gegnum samráðsgátt en samráði lauk formlega 6. júní. Verið sé að vinna úr umsögnum áður en reglugerðin taki gildi.

Í skriflegu svari kemur fram að sú gagnrýni að þetta hafi tekið sjö ár sé skiljanleg. Þá er tekið fram að núverandi ráðherra hafi því tekið á skarið og komið málinu í ferli til að eyða réttaróvissu sem hafi ríkt of lengi.

„Í drögunum er mælt fyrir um vanhæfismörk við stjórn ökutækis vegna neyslu ávísunarskyldra lyfja sem innihalda nánar tilgreind efni, þegar þeirra er neytt á grundvelli ávísunar læknis og í samræmi við fyrirmæli hans,“ segir í svari ráðuneytisins.

 Eyjólfur Ármannsson innviðaráðherra, sem tók við embætti fyrir einu og hálfu ári, gaf ekki kost á viðtali vegna málsins en hann er í fæðingarorlofi.

Réttaróvissa og rangar sakfellingar

Vilhjálmur gagnrýnir það harðlega að ekki hafi verið brugðist við fyrr.

„Það kæmi mér ekki á óvart þó að það væru hundruð ef ekki þúsundir mála sem væru þarna undir. Það er auðvitað til skammar í réttarríki að þessi reglugerð hafi ekki verið sett enda hefur það valdið réttaróvissu, réttarspjöllum og að mínu mati röngum sakfellingum.“

Í umferðarlögum kemur réttilega fram að engum sé heimilt að stjórna vélknúnu ökutæki undir áhrifum ávana- og fíkniefna eða ef hann telst óhæfur til að stjórna ökutækinu vegna neyslu lyfja. Þar er vísað í 6. mgr. 48. gr. laganna þar sem segir:

Þar sem reglugerðin er ekki til sé að mati Vilhjálms ljóst að ekki er hægt að leggja mat á það á lögfræðilegum grundvelli hvenær aðili telst óhæfur til að stjórna ökutæki undir áhrifum lyfja frá lækni. Hann segir fullkomna réttaróvissu vera um málaflokkinn.

„Þeim málum er að öllum líkindum flestum lokið, annaðhvort með lögreglustjórasátt eða þá að málinu að hafa lokið með útgáfu ákæru eða dómi. Nú, vandamálið í því tilviki, ef menn hafa látið á málin reyna fyrir dómi, er meðal annars það að það er ekki sjálfkrafa áfrýjun til Landsréttar í málum sem þessum. Það er kannski ástæðan fyrir því að það hefur ekki fyrr reynt á mál af þessum toga fyrir dómi. Síðan er það nú held ég almennt þannig að menn treysta lögreglunni. Þegar að það kemur bréf inn um lúguna þar sem að kveðið er á um það að þú hafir gerst brotlegur við lög og viðkomandi hafi boðið að ljúka málinu með lögreglustjórasátt, þá eru flestir sem gera það.“

Til skammar í réttarríki

Hann gagnrýnir réttarvörslukerfið og löggæsluvaldið fyrir að beita umræddum ákvæðum í sex ár þrátt fyrir að vera meðvituð um skort á reglugerðinni.

„Það kemur mér stórkostlega á óvart og að mínu mati þá átti ákæruvaldið aldrei að fara af stað og beita þessu ákvæði fyrr en að reglugerðin hafði verið sett. Því það hrópar á þig að það í raun og veru vantar refsiheimildina inn í lögin eða það er að segja þau viðmið sem að mat ákæruvaldsins má taka mið af.“

Hvað telurðu hafa valdið þessum seinagangi í ráðuneytinu?

„Þetta eru sex og hálft ár síðan lögin tóku gildi og meira en sjö ár síðan lögin voru samþykkt á Alþingi. Og ég auðvitað get ekki útskýrt það með einum eða neinum hætti. En það er auðvitað til skammar í réttarríki að þessi reglugerð hafi ekki verið sett enda hefur það valdið réttaróvissu, réttarspjöllum og að mínu mati röngum sakfellingum í þessum málaflokki eins og niðurstaðan var til dæmis í héraði í þessu máli sem við erum að fjalla um núna.“

Hann segir að svona starfshættir myndu ekki viðgangast í neinum af samanburðarríkjum Íslands. Málið sé pínlegt.

„Auðvitað er þetta áfellisdómur yfir réttarframkvæmd á Íslandi. Ég meina, það liggur fyrir að sambærilegar reglugerðir eru í gildi á Norðurlöndum og ég verð að segja eins og er að ég held að það hefði ekki hvarflað að neinum á Norðurlöndunum að fara að beita þessum refsiheimildum sem eru í lögunum án þess að þessi reglugerð sem að gert er ráð fyrir að refsinæmið taki mið af hefði verið sett.“

Hann ítrekar hvatningu sína til ríkissaksóknara að grípa til aðgerða og hefja endurskoðun á öllum sambærilegum málum frá gildistöku umferðarlaga 1. janúar 2020.

„Ég held að það þurfi að taka hvert og eitt þessara mála til endurskoðunar og skoða málsatvik og hvað lá til grundvallar, annaðhvort sektargerð lögreglustjóra eða þá útgáfu ákæru og dómi í málinu. Það er bara einn aðili sem getur tekið þetta til endurskoðunar og á að taka þetta til endurskoðunar og gera á þessu úttekt og það er embætti ríkissaksóknara.“