Hvalir virðast góð mælistika á loftslagsbreytingar og hlýnun

Ein skýrasta birtingarmynd áhrifa loftslagsbreytinga og hlýnunar sjávar á Íslandi virðist mega merkja á umtalsverðum breytingum sem orðið hafa á útbreiðslu og fjölda skíðishvalategunda við Ísland undanfarna þrjá áratugi.

Gísli Víkingsson, hvalasérfræðingur á Hafrannsóknastofnun, fjallaði um efnið á málstofu stofnunarinnar nýlega. Þar birti hann valdar niðurstöður hvalatalninga og -rannsókna og er grófa myndin sú að frá því að skipuleg hvalatalning hófst árið 1987 hefur langreyði og hnúfubak fjölgað umtalsvert við landið og útbreiðsla steypireyðar virðist hafa færst norðar. Hrefnu fjölgaði einnig fram yfir síðustu aldamót, en hefur fækkað mjög á landgrunninu síðan 2001.

„Á landgrunninu eru það fyrst og fremst hrefna og hnúfubakur sem eru algeng. Hnúfubakurinn hefur í rauninni algjörlega tekið yfir landgrunnið af hrefnunni frá 2001 og til 2007; mikil fækkun í hrefnu á móti mikilli fjölgun í hnúfubak,“ sagði Gísli og sagði hnúfubakinn orðna ráðandi tegund á landgrunninu. Fækkun á hrefnu sé allra helst greinileg við vestanvert landið, þó fækkun sé líka merkjanleg fyrir norðan land.

Þetta tengir Gísli við hrun sandsílastofnsins, en sandsíli var yfirgnæfandi í fæðu hrefnu fyrir aldamótin 2000. Segja megi að hrefnan hafi brugðist við sandsílahruni og tilfærslu loðnu frá Norðurlandi og að ströndum Grænlands með breyttu fæðuvali annars vegar, en ekki síður að stór hluti þeirrar hrefnu sem var á landgrunninu hafi flutt sig um set í fæðuleit. Það er þó óstaðfest.

Niðurstöður rannsókna í hnotskurn sagði Gísli vera að allt bendi til mikilla breytinga í vistkerfi hafsins við Ísland sem komi fram í breyttri fæðusamsetningu, orkubúskap, frjósemi og útbreiðslu hvala. Til viðbótar hafi rannsóknir sýnt að fæðutímabil hvala hér við land nær lengra fram á haustið en áður var talið – hvort sem það er nýtilkomið eða ekki.

„Það virðist sem þessi aukni sjávarhiti sé grunnorsök allra þessara breytinga, þó eftir sé að sanna það. [...] Spurningin er hvort þessarar hlýnunar sjávar sé þegar farið að gæta á Íslandi, en þessar niðurstöður benda sterklega til þess. Á hitt ber auðvitað að líta að þegar farið er aftur í tímann þá erum við ekki enn þá komin langt upp úr þeim hitastigum í hafinu sem þekktust áður fyrr, þannig að hvort þetta mun að einhverju leyti ganga til baka, er erfitt að segja,“ sagði Gísli í erindi sínu.

Greinin birtist í Fréttablaðinu 21.maí