Nauðsynlegt að umsvif hins opinbera dragist saman

Rekstur hins opinbera er á mörkum þess að vera sjálfbær. Þetta kemur fram í nýrri skoðun Viðskiptaráðs Íslands sem birt var í gær. „Opinberar skuldir sem hlutfall af landsframleiðslu eru tvisvar til þrisvar sinnum hærri en hjá hinum Norðurlöndunum og aldursbreytingar á komandi áratugum munu reynast Íslendingum þungur baggi og aðhaldsaðgerðir stjórnvalda í kjölfar hrunsins hafa fyrst og fremst falist í takmörkun nýrra fjárfestinga í stað hagræðingar í rekstri,“ segir í skoðuninni.

Þannig muni skattbyrði heimila og fyrirtækja þyngjast verulega á næstu áratugum ef umfang hins opinbera verður ekki tekið til endurskoðunar.

Því þurfi að forgangsraða verkefnum stjórnvalda. Viðskiptaráð segir að sumt sé nauðsynlegt að ríkið sjái um, í sumum tilfellum dugi að ríki eða sveitarfélög fjármagni þjónstuna en eftirláti einkaaðilum framkvæmd, en í öðrum tilfellum sé opinber aðkoma óþörf yfirhöfuð.

Viðskiptaráð segir að hlutverki hins opinbera megi skipta í fimm þætti: Stjórnkerfi, markaðsbresti, grunnþjónustu, framfærslu og samfélagsmótun. Veigamikil rök hnígi að aðkomu hins opinbera að fyrstu fjórum þáttunum, en þegar komi að samfélagsmótun séu inngrip stjórnvalda umdeilanlegri.

Samkvæmt tölum Viðskiptaráðs er langsamlega mestum fjármunum varið í grunnþjónustu, eða 310 milljörðum árið 2013. Þar á eftir komi kostnaður vegna framfærslu einstaklinga (130 milljarðar króna), en þriðji hæsti útgjaldaliðurinn felist í samfélagsmótun. Þar nemur kostnaður hins opinbera 100 milljörðum króna sé miðað við árið 2013.

Með samfélagsmótun er átt við þá starfsemi stjórnvalda sem miðar að því að skapa störf eða móta þjóðfélagið með margvíslegum hætti, en dæmi um slíkt gæti verið sorphirða, fríhafnarverslun eða fjölmiðlarekstur.

„Að mati Viðskiptaráðs er samfélagsmótun stjórnvalda í flestum tilfellum skaðleg almannahagsmunum. Í sumum tilfellum raskar slík starfsemi eðlilegri samkeppni, sem er grunnforsenda bættra lífskjara. Í öðrum tilfellum er samfélagsmótun neikvæð afleiðing sérhagsmunabaráttu sem leiðir til þess að skattfé margra er notað til að niðurgreiða starfsemi fárra,“ segir í skoðuninni.

Viðskiptaráð segir að flestir séu sammála um að aðgengi að grunnþjónustu og lágmarkslífsviðurværi eigi að vera tryggt og fjármagnað af hinu opinbera. Hins vegar hafi hið opinbera auk þess tekið að sér samfélagsmótandi hlutverk, og á meðan svo sé muni umræða um rekstur hins opinbera alltaf markast af deilum um þá starfsemi. Minnihluti almennings vilji til að mynda að hið opinbera fjármagni Íbúðalánasjóð, þjóðkirkjuna, Íslandspóst og Bændasamtökin.

„Viðskiptaráð hvetur stjórnvöld til að taka samfélagsmótun hins opinbera til grundvallarendurskoðunar. Slík endurskoðun er til þess fallin að draga úr sóun á opinberu fé og bæta samkeppnisumhverfið í fjölmörgum atvinnugreinum. Þannig má búa íslenskt samfélag betur undir að mæta áskorunum komandi áratuga.“