Nýsköpun er leiðin úr kreppu

Eiríkur Steingrímsson og Magnús Karl Magnússon segja að laustengdur hópur fræðafólks úr Háskóla Íslands, Háskóla Reykjavíkur og Landspítala vilji breyta vísindaumhverfinu hér á landi til hins betra, og hefur hann meðal annars kallað eftir því að opinberum fjárframlögum til rannsókna verði í auknum mæli beint í gegnum svokallaða samkeppnissjóði, enda sé það virk og öflug leið til að verja fjármunum á sem bestan hátt.

Magnús segir að það sem tengi hópinn helst sé áhersla þeirra á að vilja auka veg rannsókna í háskólum landsins.

„Varðandi fjármögnun rannsókna viljum við öll sjá þá aðferðafræði sem notuð er í þeim löndum þar sem við höfum starfað og lært, bæði fyrir vestan hafs og austan. En við rekum okkur á það hér heima að þau úrræði og sjóðir sem eiga að styrkja vísindin og rekstur vísinda, standa ekki undir sér.“

Bylting í rannsóknastarfiÞeir Magnús og Eiríkur segja að mikil bylting hafi átt sér stað í háskólasamfélaginu hér á landi fyrir um tíu til fimmtán árum. Í áratugi hafði áherslan í HÍ verið á grunnnám en síður á rannsóknir.

„Þá kom fram almenn krafa um nýsköpun,“ segir Magnús. „Það kallaði svo á breytingar innan háskólanna þar sem áherslan fór að beinast að meistaranámi og svo doktorsnámi.“

Við það breyttust allar forsendur fyrir fjárveitingum, en tvímenningarnir segja lítið hafa breyst að því leyti.

„Við svona breytingar breytist líka eðli námsins þar sem ekki skiptir lengur meginmáli hversu margir nemendur séu útskrifaðir eða á hve mörgum sviðum, heldur númer eitt, tvö og þrjú að nemar fái að spreyta sig í bestu mögulegu vísindum.“

Þó að framboð og ásókn í doktorsnám hafi aukist gífurlega segja þeir Magnús og Eiríkur að fjárframlög hins opinbera hafi ekki fylgt þeirri þróun eftir, og það viti ekki á gott. Meðal annars hafi samkeppnissjóðir staðið í stað og í raun rýrnað þegar litið er til gengisþróunar, sem skipti miklu fyrir tilraunavísindi sem fela í sér mikil kaup á efni frá útlöndum.

„Það sem við sjáum núna, er fjölgun doktorsnema frá 36 árið 1999 upp í 190 árið 2006 og svo 487 í júní á þessu ári. En þar sem fjárveitingar hafa ekki fylgt því, þá sjáum við fram á hugsanlegt hrun í grunnvísindum í t.d. líf- og læknisfræði í doktorsnáminu því að útlit er fyrir að með miklum niðurskurði munu sterkustu doktorsnámssviðin verða verst úti.“ Nýsköpun er leiðin út úr kreppuFjárlagafrumvarp næsta árs gerir ráð fyrir gríðarlegum niðurskurði á ríkisútgjöldum og eru menntamál þar engin undantekning. Útlit er fyrir að um 1.200 milljóna króna niðurskurður verði á framlögum ríkisins til rannsókna og þróunar, eða um átta prósent. Þykir Eiríki og Magnúsi það afar misráðið, enda er það þvert á viðbrögð annarra vestrænna ríkja sem líta á rannsóknir og nýsköpun sem leið út úr kreppu.

„Í Bandaríkjunum hafa menn aukið framlag til vísinda og líka í Þýskalandi og Frakklandi þrátt fyrir kreppu og í Bretlandi þar sem er verið að fara í mesta niðurskurð hins opinbera í áratugi, er eitt af því örfáa sem ákveðið var að skera ekki niður einmitt framlag til vísinda. Það þykir einfaldlega ekki vera góð pólitík og ekki skynsamlegt að í samdrætti skuli maður minnka fjármagnið til þess sem á að skapa verðmæti framtíðarinnar.“

Eiríkur segir að nær væri að fylgja fordæmi Finna sem stóðu vörð um nýsköpun.

„Þeir efldu vísindastarfsemi í sinni kreppu og það er að skila sér núna, 15-20 árum síðar, með því að þeir eru komnir mjög hátt upp á nýsköpunarlistum og mjög mikill fjöldi lítilla nýsköpunarfyrirtækja að fara þar í gang. Þetta skilar sér þannig allt þó að það geti tekið langan tíma.“

Þeir Magnús og Eiríkur líta þannig á að nú sé búið að sverfa háskólastarf inn að beini, og hafði það í raun verið í fjársvelti fyrir. Þegar byrji að rofa til í efnahagslífinu hérlendis og svigrúm ríkisins til fjárveitinga verði meira, ætti að sjá til þess að rétt verði staðið að málunum og fá erlenda fagaðila til að leggja mat á kerfið.

„Þá þurfum við virkilega að endurskipuleggja fjármögnun í nýsköpun hér á Íslandi. Það blasir við að núverandi styrkjakerfi er alltof veikt og þegar peningar fara að koma á ný inn í kerfið verðum við að fá erlenda aðila inn til að gefa okkur góð ráð.“

Rannsóknatengd nýsköpun er að mati þeirra Magnúsar og Eiríks einn af meginþáttunum hvað varðar nýsköpun í víðara samhengi, og þar af leiðandi í endurreisn íslensks samfélags. Þeim finnst þó vanta upp á skilning stjórnvalda. „Maður hefur ekki heyrt frá ríkisstjórnarstiginu að rannsóknartengd nýsköpun eigi að vera ein af leiðunum út úr kreppunni. Það virðist vera skilningur á þessu víða, en ekki pólitískur vilji til að gera rannsóknartengda nýsköpun að einni af okkar leiðum út úr kreppunni.“ Ótvíræðir kostir samkeppnissjóðaSamkeppnissjóðir fela í sér ákveðið faglegt verklag við úthlutun opinberra fjármuna til rannsóknarstarfa og hafa Magnús, Eiríkur og félagar þeirra talað mjög fyrir kostum þess fyrirkomulags. Í því felst að vísindamenn sækja um styrk úr sjóði, umsóknin er metin af hlutlausri nefnd fagmanna og niðurstöður svo metnar í jafningjamati svokölluðu.

Magnús segir að jafningjamat sé eitt grundvallaratriðið í vísindastörfum. „Það hefur tryggt vísindalegar framfarir um aldir, og ef við nýtum okkur það ekki til að deila út fjármunum þá erum við að klikka á fyrsta skrefinu og jafnvel að veita peninga til aðila sem hafa ekki sýnt fram á að þeir séu þess verðugir.“

Þessi áhersla á samkeppnissjóði er einnig í samræmi við stefnu Vísinda- og tækniráðs, sem markar stefnu stjórnvalda í vísinda- og tæknimálum til þriggja ára í senn. Undir ráðinu eru ýmsir sjóðir en þeirra stærstir eru Rannsóknarsjóður og Tækniþróunarsjóður sem Eiríkur segir að sýni hvernig eigi að gera hlutina rétt. „Þeir gera hlutina á réttum forsendum og það sem ríkið og þjóðin fær út úr því er gott rannsóknastarf.“

Þess vegna eru þeir ákafir talsmenn þess að samkeppnissjóðirnir verði efldir til muna og hærra hlutfall ríkisframlaga til rannsókna fari í gegnum slíka sjóði. Þess háttar áherslubreyting frá beinum framlögum til háskólanna þurfi þó alls ekki að skaða hagsmuni skólanna.

„Um 70 prósent framlaga úr rannsóknarsjóði skila sér í háskólana þannig að við lítum á það sem hagsmunamál skólanna að stækka samkeppnissjóðina frekar en að fá hærri bein framlög til skólanna sjálfra, því fé sem fer í gegnum sjóðina skilar sér beint í rannsóknir vísindamannanna og doktorsnema.“

Þó að menntamálaráðherra hafi mælt með þessari sömu stefnu í ræðu og riti virðist ekki hafa verið einhugur innan ríkisstjórnar varðandi hvaða leið ætti að fara. Sum ráðuneyti virðast tregari til að sleppa hendi sinni af sínum rannsóknarsjóðum sem þau geta úthlutað eftir pólitískum forsendum og nefnir Magnús sjávarútvegsráðuneytið helst til sögu.

„Það eru þrýstihópar innan atvinnuveganna sem þrýsta á og hafa sterk tengsl inn í ráðuneytin, sérstaklega hvað varðar sjávarútvegsráðuneytið,“ segir hann, og bætir við að vísindamenn á sjávarútvegssviði ættu ekki að óttast. „Ef sjávarútvegurinn er eins sterkur og við er að búast, ætti hann ekki að hræðast að fé yrði falið sterkum samkeppnissjóðum.“

Þeir Magnús og Eiríkur segja augljóst að einhver hræðsla sé í ríkisstjórn um að fara þá leið, en það tjái ekki neitt. Enginn eigi að fá að hafa óeðlilegt forskot á annan í þessum efnum og samkeppnissjóðir tryggi frekar gæðaeftirlit, endurnýjun og sé því besta fyrirkomulagið sem í boði er. Miklir möguleikar í framtíðinniHvað varðar framtíðina velkjast þeir Eiríkur og Magnús ekki í vafa um hvert svarið er.

„Það fer eftir því hvers konar samfélag við viljum hafa. Ungt fólk í dag fer þangað sem það vill vera þannig að ef við getum ekki boðið því upp á metnaðarfullt háskólanám eða leiðir til að svala sköpunarþörfinni í vísindum, mun það fara annað og ekki koma aftur nema réttu tækifærin séu til staðar.“

Þar eru rannsóknir og nýsköpun eitt lykilatriðið að framtíðarvonum landsins.

„Það hefur líka meiri áhrif til framtíðar við atvinnusköpun,“ segir Eiríkur. „Pólitíkusar segjast ætla að redda 20 þúsund störfum, bara rétt sisvona, en ég held að það sé erfitt. Menn eiga frekar að horfa til lengri tíma.“

Magnús klykkir svo út með því að ef vandað nám verði í boði hér á landi sé tvímælalaust hægt að byggja til framtíðar.

„Enginn heldur að Ísland verði nafli alheimsins, en við höfum tækifæri á ýmsum fræðasviðum. Við verðum hins vegar að vinna málin á réttan hátt og á réttum forsendum.“