Fegurðin í hrörnuninni

Eyðibýli og húsarústir eru mynd- og yrkisefni Nökkva Elíassonar ljósmyndara og Aðalsteins Ásbergs Sigurðssonar ljóðskálds í bókinni Hús eru aldrei ein.

„Hús eru aldrei ein/ um þá ráfa svipir/ stíga fæti á þröskuld/ hrasa í lúnum tröppum/ stika níu álna gólf/ með staf í hendi/ og starandi augnaráð,“ segir í upphafslínum ljósmynda- ljóðabókarinnar Hús eru aldrei ein, sem komin er út á vegum uppheima. Bókin samanstendur af svarthvítum ljósmyndum Nökkva Elíassonar af eyðibýlum víðsvegar af landinu, sem Aðalsteinn Ásberg Sigurðsson yrkir ljóð við. Enskar þýðingar ljóðanna fylgja einnig.

Hús eru aldrei ein er endurskoðuð og uppfærð útgáfa bókarinnar Eyðibýli frá árinu 2004. Hún seldist upp fyrir nokkrum árum og hafði Nökkvi því hug á að endurútgefa hana. Hins vegar hafði mikið af nýju efni safnast upp síðan þá, bæði myndum og ljóðu, nógu miklu til að gefa út nýja bók.

„Í staðinn völdum við það besta úr gömlu bókinni og nýja efninu,“ segir Nökkvi. „Útkoman er að mínu viti mun sterkari bók.“

Elstu myndirnar eru frá 1985 og spannar bókin því um aldarfjórðung. Nökkvi segir að eyðibýlin hafi verið áhugamál sem vatt upp á sig.

„Mig vantaði i rauninni bara verkefni, ákveðið þema til að elta. Ég byrjaði því að fara í túra á sumrin og mynda eyðibýli hér og þar um landið.“

Nökkvi segir hjólin hafa byrjað að snúast eftir sýningu sem hann hélt á eyðibýlamyndum í Ljósmyndasafni Reykjavíkur.

„Þá kom Aðalsteinn Ásberg að máli við mig og viðraði hugmyndina að bókaútgáfu. Mál og menning bauð útgáfusamning. Það gerði mér kleift í að hella mér í þetta og klára verkefnið á næstu þremur árum, sem ég varði í að þræða krummaskuð landsins og varð eiginlega heltekin; verkefnið fór að verða hluti af sjálfu mér.“

Nökkvi segir að þótt markmiðið hafi ekki verið að gera tæmandi úttekt á eyðibýlum á Íslandi, bregði bókin engu að síður ljósi á byggðarsögu landsins.

„Mörg þessara húsa hafa verið jöfnuð við jörðu og önnur byggð upp. Þessar myndir eru því ákveðin heimild um söguna og þróun byggðar, þótt markmiðið hafi fyrst og fremst verið að ná góðri mynd.“ Nökkvi segist hafa leitast við að fanga fegurðina í hrörnunni. „Sums staðar er eins og fólk hafi einfaldlega staðið upp og gengið burt, leirtauið er jafnvel enn á borðum. Það hvílir sorglegur drungi yfir þessum húsum, sem er mjög áhrifaríkur og ég vildi reyna að festa á mynd. Þess vegna hafði ég myndirnar svarthvítar, litmyndirnar urðu helst til konfektkassalegar þrátt fyrir myndefnið. Ljóð Aðalsteins Ásbergs geirnegla síðan þennan anda og stemningu sem ég reyni að ná fram, um leið og þau búa til nýja vídd fyrir myndirnar.“

Spurður hvort hann sé búinn að fá nóg af eyðibýlum svarar Nökkvi neitandi. „Þetta er eilífðarverkefni. Ég var síðast á Reykjanesi um síðastliðna helgi. Það eru alltaf ný býli að fara í eyði of yfirleitt tekur það nokkur ár fyrir þau að grotna nógu mikið til að ég fái áhuga á þeim.“ Austurland er uppáhalds landshluti hans, þaðan sem hann er ættaður. „Það er enginn hörgull á eyðibýlum fyrir austan, Fljótsdalshérað er til dæmis gullnáma fyrir mann eins og mig.“

bergsteinn@frettabladid.is