Skeytingarleysi um líf almennings

WikiLeaks birti um helgina yfir 90 þúsund leyniskjöl frá her bandamanna í Afganistan. Stærsti leki í sögu bandaríska hersins. Skjölin sýna skeytingarleysi gagnvart óbreyttum borgurum. Fjölda alvarlegra tilvika hefur verið haldið leyndum fyrir fjölmiðlum.

„Skjölin sýna hið sanna eðli þessa stríðs og almenningur í Afganistan og öðrum löndum getur séð hvað er í raun og veru á seyði og gripið til aðgerða til að taka á vandanum.“ Þetta sagði Julian Assange, stofnandi WikiLeaks, í samtali við breska blaðið The Guardian. Skjölin sem hann vísar til voru yfir 90 þúsund skjöl frá innrásarliðinu í Afganistan sem birt voru á upplýsingasíðunni um helgina.

Í skjölunum er gangur stríðsins í Afganistan rakinn, árás fyrir árás, frá árinu 2004 til ársins 2009. Sum þeirra tilvika sem þar eru tíunduð voru þekkt, en oftar en ekki hafði herinn lagt fram rangar upplýsingar um eðli þeirra. Fjölda tilvika var síðan haldið leyndum, oft þegar fjöldi óbreyttra borgara lá í valnum. LeynidauðasveitirMeðal þess sem lesa má úr skjölunum er tilvist sérsveitar (Task Force) 373, svörtu sveitarinnar. Hana skipa hermenn úr úrvalssveitum Natóliðsins og þeirra hlutverk er að elta uppi menn og handtaka eða taka af lífi án dóms og laga. Sveitin starfar eftir lista (e. the joint priotorised effect list) með yfir 2.000 nöfnum manna sem sagðir eru háttsettir talibanar eða al Kaída-liðar.

Um 200 manns á listanum voru í haldi í Bagram, en í fjölda tilvika hefur sveitin einfaldlega tekið viðkomandi af lífi þar sem þeir fundust. Mörg tilvik sýna að óbreyttir borgarar hafa fallið í slíkum árásum; menn, konur og börn.

Eitt tilvik, í júní 2007, sýnir vel vinnubrögð sveitarinnar. Hún var á leið að handtaka eða drepa Qarl Ur-Rahman, liðsforingja talibana, nærri Jalalabad. Þegar þeir nálguðust skotmarkið lýsti einhver með kastara í átt að sveitinni. Skotbardagi hófst og sveitin kallaði eftir aðstoð og sprengjunum rigndi yfir svæðið.

Eftir á kom í ljós að dauðasveitin hafði rekist á afganska lögreglumenn í eftirlitsferð, drepið sjö þeirra og sært fjóra.

Ljóst er að aftaka án dóms og laga og varðhald um langa hríð án ákæru stangast á við alþjóðalög. Fulltrúi Sameinuðu þjóðanna í mannréttindamálum, Philip Alston, rannsakaði orðróm um dauðasveitir í Afganistan í maí 2008. Hann gagnrýndi upplýsingaleysi innrásarliðsins og sagði að Afganar sem reyndu að komast að afdrifum ástvina sinna kæmu oftast að tómum kofunum þar. Skjóta fyrst, spyrja svoFréttir hafa borist af tilvikum þar sem óbreyttir borgarar hafa látið lífið í loftárásum Natóliða. Upp og ofan er hvort slíkt hefur fengist staðfest og þegar það hefur gerst er ítrekað að um einangruð tilfelli mistaka sé að ræða.

Skjölin sýna, svo ekki verður um villst, að innrásarliðið heldur ekki í heiðri þá reglu að kanna hver viðkomandi er áður en hleypt er af byssu. Oftar en ekki virðast menn skjóta fyrst og spyrja svo.

Þannig eru tiltekin tvö tilvik um árás á rútu, Frakkar skutu á rútu fulla af börnum og særðu fjölda þeirra og Bandaríkjamenn drápu fimmtán óbreytta borgara þegar þeir réðust á farþegarútu. Þá er sagt frá árás pólsks herliðs á þorp þar sem brúðkaupsveisla fór fram. Svo virðist sem um hefndarárás hafi verið að ræða og í valnum lágu sex manns, þar með talið ófrísk kona. Pólverjarnir voru sendir heim og einhverjir dregnir fyrir rétt, en vegna mótmæla frá hernum hefur lítið orðið úr þeim réttarhöldum.

Alls eru staðfest 144 tilvik þar sem óbreyttir borgarar hafa orðið fyrir árásum. Slíkar árásir eru nefndar blátt á hvítt (e. blue on white) í skjölunum. Staðfest tala látinna, samkvæmt skjölunum, er 195 og 174 særðir. Mannréttindasamtök bera þó brigður á þessar tölur og telja þær vera mun hærri. Taugatrekktir hermennYfir 100 tilvik eru skráð um árásir á óbreytta borgara þar sem stress og óöryggi hermannanna virðist ráða för. Slíkar árásir eiga sér stað við vegatálma, herstöðvar og þegar liðshreyfingar eiga sér stað. Þá eru hermennirnir sérstaklega taugatrekktir og stjórnendur bifreiða og mótorhjóla sem hafa ekki hlýtt umsvifalaust hafa verið skotnir niður.

Venjan er að slíkar árásir séu flokkaðar sem tilvik þar sem valdbeiting hefur stigmagnast og hermenn eru sagðir hafa farið í einu og öllu eftir bókinni um hvernig eigi að hegða sér gagnvart ógnandi farartæki.

The Guardian segir að samkvæmt reglum breska og bandaríska hersins eigi að veifa, skjóta blysum á loft, viðvörunarskotum og skjóta í vél farartækja áður en gripið er til alvarlegra ofbeldis. Raunin sé sú að óeðlilega stór hluti viðvörunarskotanna hafi dauða í för með sér, sem bendi til að hermennirnir skjóti strax til að drepa.