Heimildamynd um lygi

Myndir Alex Gibney eiga það flestar sammerkt að fjalla um lygar og vald. Hann vakti heimsathygli með heimildamynd sinni um fall Enron; hann hefur fjallað um myrkari hliðar kapítalismans í myndinni Freakonomics, þöggun kaþólsku kirkjunnar á kynferðisglæpum í Mea Maxima Culpa, ofbeldi og pyntingar bandaríska hersins í óskarsverðlaunamyndinni Taxi to the Dark side og aðalpersóna myndarinnar We Steal Secrets sem kom út á þessu ári er Julian Assange.

Afdrifarík kynni

Í viðtölum hefur Alex látið hafa eftir sér að hann hafi verið orðinn þreyttur á hinum „myrkari hliðum“ mannsálarinnar. Honum hafi langað að gera hugljúfa hetjumynd sem gæti gefið fólki von og jákvæðan innblástur. Þess vegna hafði hann samband við Lance Armstrong – upphafleg áætlun Alex Gibney var að gera sína fyrstu íþróttamynd. Myndin átti að heita The Road back (Vegurinn til baka) og fjalla um síðasta Tour de France mót Lance Armstrong árið 2009.

Lance Armstrong vann reyndar ekki mótið en myndin var tilbúin, Matt Damon sögumaður og myndin átti að fara á kvikmyndahátíðir eftir nokkrar vikur. Þá steig Floyd Landis fram á sjónarsviðið. Hann var einn af liðsfélögum Lance Armstrong úr hinu ósigrandi US-Postal liði. Þetta var árið 2010 og Floyd Landis uppljóstraði um áralanga og þaulskipulagða lyfjamisnotkun liðsins. Annar liðsfélagi Lance Armstrong, Tyler Hamilton, steig fram og gerði slíkt hið sama og hafin var rannsókn á ásökunum þeirra félaga.

Reyndar var Lance Armstrong ekkert óvanur því að vera ásakaður um lyfjamisnotkun. Sá stimpill hafði loðað við hann allt frá því sigurganga hans hófst árið 1999 í Tour de France keppninni og þar til hann vann sjöunda mótið í röð árið 2005. Áður en þessi ótrúlega sigurganga hófst, sem gerði Lance Armstrong að einum frægasta íþróttamann heims, var besti árangur Lance í Tour de France 36 sæti. Þrisvar sinnum hafði hann tekið þátt án þess að ljúka keppni. Hann var miðlungsgóður hjólreiðamaður sem skyndilega var sá langbesti í heimi. Og yfirleitt ef eitthvað er of gott til að vera satt þá er það ekki satt.

Í dag er ljóst að kynni Lance Armstrong af lækninum Michel Ferrari, sem tók á móti íþróttamönnum í Sviss, umbreytti ferli Lance Armstrong. Ferrari gerði sannkölluð ofurmenni úr íþróttamönnum með notkun á testasteróni, kortisóni og EPO lyfjum og tók í staðinn tíund af launum þeirra. Lance Armstrong leitaði til Ferrari eftir að eistnakrabbamein gerði það að verkum að hann þurfti að draga sig í hlé frá Tour de France. Kynni þeirra áttu eftir að verða örlagarík. Lance Armstrong var hið fullkomna tilraundýr. Á nokkrum árum millifærði Lance Armstrong hundruðir milljóna á svissneska bankareikninga Michel Ferrari og hlaut að launum sjö sigra í erfiðustu íþróttakeppni í heimi.

Lance Armstrong þverneitaði hins vegar alltaf fyrir það að nota ólögleg lyf. Hann kallaði blaðamenn á borð við David Walsh sem héldu öðru fram „lítil tröll“. Hann réðst að æru fólks sem steig fram og reyndi að segja sannleikann og notfærði sér lögfræðiher US-Postal liðsins. Eitt dæmi er nuddkonan Emma O"Reilly. Hún var opinber heimild tveggja blaðamanna í bók um meinta lyfjamisnotkun Lance Armstrong. Fyrir vikið gerði Armstrong allt sem hann gat til að leggja líf hennar og starfsæru í rúst og gerði hana reyndar nánast gjaldþrota. Hann sakaði hana um drykkjuskap og lygar. Nú í vikunni átti Lance Armstrong fund með Emmu O"Reilly þar sem hann bað hana afsökunar.

Eftir fundinn sagði Emma að Lance hefði reyndar aldrei notað orðið „fyrirgefðu“. En hann hefði beðist afsökunar á sinn hátt.

En eitt frægast dæmið um hroka Lance Armstrong er sigurræða hans eftir sinn síðasta sigur í Tour de France árið 2007. Hann beindi orðum sínum til efasemdarfólks og sagði: Ég kenni í brjósti um ykkur. Ég vorkenni ykkur fyrir að eiga ekki stóra drauma. Ég vorkenni ykkur fyrir að trúa ekki á kraftaverk.“

Vel þekkt stef

Alex Gibney segir það undarlega lífsreynslu fyrir heimildamyndargerðarmann að sjá viðfangsefni breytast úr hetju í skúrk á einni nóttu og vísar þar sérstaklega í frægt viðtal Ophru Winfrey við Lance Armstrong. Hann hafi ekki átt annað val en að endurhugsa mynd sína frá grunni. Hann segist hafa orðið reiður þegar hann heyrði fréttirnar, hann hafi áttað sig á að Lance Armstrong hafi verið að nota hann. Hann hafi verið enn eitt tannhjólið í þessari risavöxnu lygavél.

„Mér fannst hann skulda mér að segja sannleikann,“ segir Alex Gibney sem var kominn á kunnugleg mið. Hann sá fyrir sér nýja mynd. Mynd sem fjallar um stef sem hann þekkti vel úr rannsóknum sínum á stórfyrirtækjum, kaþólsku kirkjunni og kapítalismanum – lygar og vald. Og hann líkir Lance Armstrong við Julian Assange – segir þá báða blindaða af „háleitum markmiðum sínum“ en Lance Armstrong varð hetja krabbameinssjúklinga út um allan heim – dæmi um að með járnvilja og jákvæðni sé hægt að sigrast á öllum erfiðleikum.

Sú saga er þó auðvitað lygi. „Hann sér sig reyndar enn sem fórnarlamb, eins og hann sé sá eini sem þurfi að borga fyrir þessa lyfjamisnotkun,“ sagði Alex Gibney í viðtali við blaðamenn á kvikmyndahátíðinni í Toronto en í myndinni kemur fram að allir þeir sem tóku við silfur og brons verðlaunum í þeim sjö mótum sem Lance Armstrong vann hafi verið fundnir sekir um lyfjamisnotkun síðar. Sú staðreynd bætir þó ekki fyrir brot Lance Armstrong. Þau sjö ár sem hann vann Tour de France hafa verið þurrkuð út í sögu keppninnar.

Nokkrar af þekktustu heimildarmyndum Alex Gibney:

The Smartest Guys in the Room, 2005

Líklega sú mynd Alex Gibney sem er hvað best þekkt hér á landi. Myndin var eins konar forleikur að hruninu, lýsir á ótrúlegan hátt hugarfari forstjóra stórfyrirtækja sem svífast einskis til að græða peninga. Enron var orkufyrirtæki sem var breytt í risavaxinn vogunarsjóð og gjaldþrot fyrirtækisins var það stærsta í sögu Bandaríkjanna. Árið 2010 setti Borgarleikhúsið upp leikritið Enron eftir Lucy Prebble en hún sótti innblástur sinn í myndina.

Taxi to the Dark Side, 2007

Hlaut Óskarsverðlaun fyrir myndina sem fjallar um löglegar pyntingar bandarískra hermanna í Afganistan. Myndin skoðar sögu leigubílstjórans Dilawar sem barinn var til dauða af bandarískum hermönnum meðan hann var í haldi í fangelsi í Parwan. Myndin skoðar pyntingar út frá sjónarhorni þeirra sem telja réttlætanlegt að nota pyntingar í ákveðnum tilfellum og líka þeirra sem eru á móti pyntingunum.

Mea Maxima Culpa, 2010

Myndin fjallar um fjóra mállausa menn sem voru misnotaðir af kaþólskum prestum á sjötta áratug síðustu aldar í Bandaríkjunum. Mennirnir fjórir voru þeir fyrstu sem sökuðu kaþólska presta opinberlega um misbeitingu. Í myndinni er fjallað um hvernig kirkjan reyndi á öllum stigum málsins að þagga það niður.

We Steal Secrets: The Story of Wikileaks, 2013

Sögu Wikileaks eru Íslendingar farnir að þekkja ágætlega. Í myndinni kafar Alex Gibney ofan í bakgrunn Julians Assange, upphafsára hans sem hakkara í Ástralíu, árdaga Wikileaks og þann tíma þegar samtökin springa út. Julian Assange hefur fordæmt myndina og sagt hana gefa skakka mynd af persónu