Heilbrigt fólk þarf ekki á listinni að halda

Rússneski kvikmyndaleikstjórinn Aleksandr Sokurov á að baki ófá meistaraverkin en hann hóf feril sinn fyrir margt löngu í gömlu Sovétríkjunum. Hann er einn gesta á Alþjóðlegri kvikmyndahátíð í Reykjavík og notar heimsóknina meðal annars til að skoða sig um á Íslandi og leita að tökustöðum.

Ég hef áhuga á að taka mynd á Íslandi og mun skoða mig um hérna með það í huga, segir Sokurov. Mér skilst samt að Ísland sé eitt dýrasta land í heimi og það sé jafn dýrt að vera hér og í Tókýó eða New York þannig að ég hef sennilega ekkert efni á því að gera mynd hérna. Ég skoða samt landið með opnum hug enda vil ég þukla á öllu hvar sem ég kem og finna lyktina af grasinu.

Stóðst ekki freistinguna

Þrjár mynda Sokurovs, Rússneska örkin, Sólin og Lífsins harmaljóð, eru sýndar á Alþjóðlegu kvikmyndahátíðinni í Reykjavík og leikstjórinn er handhafi heiðursverðlauna hátíðarinnar fyrir ævistarf sitt í þágu kvikmyndalistarinnar.

Það var þó fyrir hálfgerða tilviljun sem Sokurov endaði í kvikmyndagerð.

Ég ætlaði að verða leikstjóri í leikhúsi og þá ekki síst útvarpsleikhúsi og hafði því engin áform um að læra hinar sjónrænu listir. Ég taldi útvarpsleikhúsið geta verið brú á milli almennings og alvöru bókmennta.

Sokurov segist þó fyrst hafa viljað afla sér almennrar menntunar áður en hann færi að sérhæfa sig í einhverri listgrein þar sem listin á í hans huga að vera alþýðleg. Ég fór því í sögudeildina í háskólanum en til þess að hafa einhverja aura í vasanum fór ég að vinna sem aðstoðarmaður leikstjóra í sjónvarpi samhliða náminu. Sjónvarpið varð því fyrir mér þetta Adamsepli sem ég beit í, freistingin sem ég fékk ekki staðist. Í framhaldinu fór ég svo í kvikmyndanám. Þetta var einhver leið sem ekki var hægt að víkja út af eða snúa til baka.

Sagði frá því sem fyrir augu bar

Sokurov var 18 ára þegar hann gerði sín fyrstu verk á 8mm filmur en hann hóf feril sinn sem kvikmyndagerðarmaður á heimildarmyndum. Ég fjallaði um venjulegt fólk og sagði frá lífinu í kringum mig. Fyrstu heimildarmyndirnar mínar voru um verkamenn í bílaverksmiðju, konur sem ræktuðu hör á samyrkjubúi og uppgjafahermenn úr stríðinu. Þetta voru portrett af einstaklingum. Þetta var það sem ég hafði mestan áhuga á.

Sokurov hefur verið nefndur arftaki landa sins Andreis Tarkovskí en með þeim tókst góð vinátta þó þeir hafi aldrei unnið saman. Ég fann ekki fyrir neinum sérstökum áhrifum frá þekktum kvikmyndagerðarmönnum þegar ég var að byrja. Ég bjó í lítilli borg og maður sá ekki mikið af myndum nema kannski helst eftir Tarkovskí og Ingmar Bergman. Maður mallaði bara í eigin sósu. Þetta var gott fyrir mig vegna þess að þegar ég fór svo að gera eitthvað sjálfur fyrir alvöru þá fann ég ekki áhrif neinna hvíla þungt á herðum mér. Fyrir utan stóra rithöfunda eins og Thomas Mann, Tolstoj, Zola og Dickens. Þeir höfðu frábær áhrif á mig og eiginlega má segja að allir mínir lærifeður hafi komið úr bókmenntunum.

Sokurov segist ekki gera greinarmun á heimildarmyndum og leiknum myndum og segir þar fyrir utan að fall Sovétríkjanna hafi ekki breytt neinu um efnistök sín. Kjarninn í sköpunarverkinu er alltaf sá sami og það er enginn sérstakur munur á leikinni mynd og heimildarmynd. Málið er að búa til eitthvað sem stendur undir kröfum listarinnar. Ég trúi ekki á pólitískar myndir eða heimildarmyndir sem gerðar eru eftir uppskriftum blaðamennsku. Ég held að þar sé lítinn sannleik að finna. Ef við berum þetta saman við lænavísindin þá er heimildarmynd eins og samtalsmeðferð en leikin mynd eins og skurðaðgerð. En hvort sem maður kýs þá verður höfundurinn alltaf að setja sér eitthvert listrænt markmið. Kjarninn í sköpunarverkinu er svo alltaf sá sami þó byggingin sé breytileg.

Læknisfræðilíking Sokurovs er ekki gripin úr lausu lofti þar sem hann segist líta á listina sem lækningatæki. Listin er eitt af því sem við höfum til að lækna manninn. Heilbrigður maður hefur lítið við list að gera en þegar eitthvað amar að þá þurfum við á listinni að halda.