Hallæri í góðærinu

Einhver stærsta og mikilsverðasta aðgerð í byggðamálum á síðari tímum, stóriðjuframkvæmdirnar á Austurlandi, draga með ákveðnum hætti máttinn úr byggðarlögum frá norðanverðu Snæfellsnesi um Vestfirði og yfir allt Norðurland.

Tilraunum Seðlabankans til þess að slá á þenslu og verðbólgu með hávaxtastefnu og ofurgengi krónunnar hefur Einar Oddur Kristjánsson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, lýst þannig að þegar hóstahryglurnar hætta og lífsandinn hverfur úr vitum þessara byggðarlaga, hverfi einnig sjúkdómseinkennin. Í raun má orða það svo að mótvægisaðgerðir stjórnvalda gegn þenslunni valdi nú uppdráttarsýki í nær gervallri sjávarbyggð landsins.

Órólegir stjórnendur

En hver eru þessi einkenni? Kristinn H. Gunnarsson, þingmaður Framsóknarflokksins, er ómyrkur í máli og segir að þörf sé á sérstakri byggðastefnu fyrir allt norðanvert landið í það minnsta. "Forsvarsmenn fyrirtækjanna velta ekki aðeins fyrir sér þeim möguleika að auka hagkvæmni og arðsemi með því að flytja fyrirtækin á suðvesturhorn landsins heldur einnig úr landi. Hvers vegna ætti rækjufyrirtæki, sem fær hráefnið frá Noregi ekki að setjast að í Skotlandi, steinsnar frá mikilvægasta markaðnum í Englandi? Ég veit að menn hafa verið að skoða Skotland og Eystrasaltslöndin," segir Kristinn. Steingrímur J. Sigfússon, formaður Vinstri-grænna, segir að fyrirtæki á borð við Sæplast hf. á Dalvík geti velt fyrir sér leiðum til að auka arðsemina. "Það er háð dýrum flutningum á aðföngum og á fullunnum framleiðsluvörum sem þurfa að komast á markað. Það gæti hæglega verið hagkvæmara fyrir það að óbreyttu að koma sér fyrir í Hafnarfirði." Steingrímur telur að rótina að samruna málningarframleiðendanna Hörpu og Sjafnar hafi mátt rekja til hagræðis sem fengist með minni flutningum. "Menn hafi ákveðið að hafa aðeins þá framleiðslu á Akureyri sem síður væri háð flutningum og þyldi háan flutningskostnað. Fyrir þremur árum var ætlunin að kanna möguleikana á jöfnun flutningskostnaðar sem hefur farið sífellt hækkandi með auknum flutningum á landi og hækkandi eldsneytisverði. Ekkert hefur gerst í því máli enn," segir Steingrímur og telur að ósamkomulag stjórnarflokkanna og tómlæti ríkisstjórnarinnar ráði þar mestu um. 20.000 tonna byggðakvóti

Kristinn H. Gunnarsson segir að rót vandans megi rekja til kvótakerfisins. "Fyrirtæki sem eru að byggja sig upp með kvótakaupum, til dæmis í Bolungarvík, eru í rauninni að vinna fyrir aðra kvótaeigendur. Þau taka lán til kvótakaupa og borga skuldir en kvótaeigandinn, sem telur seðlana, er annars staðar." Kristinn segir að í þenslunni hafi stjórnvöld tekið sjávar­útvegsmálin út fyrir sviga og sagt að ekki mætti hreyfa þar við neinu. "Samt hafa skýrslur, meðal annars á vegum Byggðastofnunar, sýnt samspilið á milli fiskveiðistjórnunarinnar og afkomu mikilvægustu atvinnufyrirtækjanna á þessum landsvæðum. Það sem þar var sagt hefur í raun allt gengið eftir. Það hefur ekki verið pólítískur vilji til þess að breyta kerfinu. Hagsmunir fárra eru teknir fram yfir hagsmuni margra. Til að snúa þessu að einhverju leyti við þarf afgerandi aðgerð eins og tuttugu þúsund tonna byggðakvóta í stað þrjú þúsund tonna. Vandinn mun gjósa upp þangað til tekið verður á honum," segir Kristinn. Auglýst eftir byggðastefnu

Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson, formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga, benti á það í Fréttablaðinu í gær að á suðvesturhorninu búi sveitarfélög við skilyrði sem færir þeim auknar tekjur. "Þegar komið er norður fyrir Snæfellsnes og allt austur á land eru sveitarfélög með allt að fjögur þúsund íbúa í kröggum vegna minnkandi útsvarstekna." "Mér finnst hafa ríkt ákveðinn doði og engin stór skref stigin nema á Austurlandi." Útsvarstekjur eru lang mikilvægustu tekjur sveitarfélaga og eru algerlega háðar atvinnuástandi, fjölda starfa og tekjum einstaklinga. Minnkandi tekjur þeirra endurspegla þannig fækkun starfa og minnkandi tekjur. "Sjávarbyggðir standa veikar en oft áður. Framleiðslu- og samkeppnisiðnaður hefðu ekki getað hækkað sín laun og það kemur niður á tekjum þessara sveitarfélaga. Þetta er svo aftur tengt vaxtahækkunum Seðlabankans," segir Einar Oddur Kristjánsson þingmaður Sjálfstæðisflokksins. "Í þessum byggðarlögum er afturför í atvinnumálum og fækkun starfa í sjávarútvegi," segir Kristinn H. Gunnarsson. "Það hafa ekki verið möguleikar til að bregðast við framsalinu því brottflutningur veiðiheimilda veldur fækkun starfa og atvinnuuppbyggingin hefur ekki verið í öðrum greinum, hvorki í opinberri þjónustu né á öðrum sviðum. Mikið óöryggi fylgir kvótatilflutningunum. Framtakið hefur verið sáralítið. Eina umtalsverða átakið eru álversframkvæmdirnar á Austurlandi og svo nokkur viðleitni í Eyjafirði í kringum menntastofnanir og hugsanlega stóriðju þar. Að öðru leyti skila stjórnvöld nánast auðu. Átak stjórnvalda er sundurlaust og ómarkvisst og stefna eiginlega ekki til," segir Kristinn.