Þökkuðu fyrir sig á vígvellinum

Þegar ég las bréfin á íslensku – frá ungum manni sem hafði kannski setið í sömu skólastofu og ég í Menntaskólanum í Reykjavík – þá var eins og ég stæði við hliðina á honum í skotgröfinni,“ segir Gunnar Þór Bjarnason, sagnfræðingur og höfundur bókarinnar Stríðið mikla 1914-1918 – Íslendingar og heimsstyrjöldin fyrri. Í bókinni er sagt frá nærri 400 hermönnum sem fæddir voru á Íslandi og börðust í skotgröfum heimsstyrjaldarinnar, en einnig fjölda kvenna sem héldu til hinna stríðshrjáðu landa til að hjúkra þeim særðu.

Til fjandans

Bók Gunnars, Þegar siðmenningin fór fjandans til, kom út fyrir síðustu jól og hlaut mjög góðar viðtökur, fékk meðal annars Íslensku bókmenntaverðlaunin. Bókin hefur nú verið endurútgefin í nýjum búningi, aukin að efni og ríkulega skreytt á sjötta hundrað ljósmyndum.

„Áhugi minn á þessum tíma – og stríðinu, er eiginlega jafn gamall mér. Ég var búinn að ákveða að læra sögu þegar ég var strákur. Þegar ég var tíu ára fékk ég að vaka frameftir á kvöldin og horfa á heimildarþátt BBC um þessa atburði og eftir það hefur þessi styrjöld átt í mér hvert bein,“ segir Gunnar spurður um kveikjuna að bókinni, og bætir við að stríðið marki alla sögu 20. aldar þó heimsstyrjöldin síðari veki oft frekar áhuga fólks. Það eigi við um Ísland, og það sé líka auðvelt að færa rök fyrir því að atburðir dagsins í Sýrlandi og Austurlöndum nær eigi rætur sínar í þeirri uppstokkun sem varð við lok stríðsins.

„Þessi saga hefur alltaf átt sinn stað í mér. Svo áttaði ég mig á því að ef ég ætlaði einhvern tímann að skrifa þessa sögu þá væri réttur tímapunktur núna á 100 ára afmæli þessa hildarleiks,“ segir Gunnar sem hóf að leggja drög að bókinni haustið 2013. Og bók um stríðið hefur sjaldan átt brýnna erindi við okkur en nú. Mjög margt í samtímanum minnir á aðstæður fyrir stríðið þegar flestir töldu að stríð milli helstu menningarþjóða heims væri óhugsandi, bætir hann við.

„Þá var ég hættur að kenna og sökkti mér í þetta – fór meðal annars til Þýskalands og Belgíu og heimsótti sögusvið þessara atburða. Að ferðast þarna um var mjög mikilvægt fyrir mig sem höfund – það eru kirkjugarðar og minnismerki þarna um allt. Að sjá skotgrafirnar með eigin augum lætur engan mann ósnortinn,“ segir Gunnar, sem segir nýju bókina sérstaklega hugsaða út frá myndum sem fylla allar síður hennar. Þar geti lesandinn valið um að lesa bókina í heild, eða skoðað myndirnar sérstaklega sem vísa í einstaka texta. Sögu átakanna er hins vegar lýst frá íslenskum sjónarhóli, enda er Íslandssagan oft og að ástæðulausu klofin frá heimssögunni, segir Gunnar.

„Ég markvisst segi þessa sögu með því að flétta þetta tvennt saman. Ég vildi brjótast gegn því að hólfa Íslandssöguna af því mér finnst augljóst að þetta er sama sagan,“ segir Gunnar en bætir við að við frágang bókarinnar hafi hann hugsað mikið um miðlun sagnfræðilegs efnis. Myndavinnsla og uppsetning bókarinnar hafi opnað augu sín fyrir því hvernig má matreiða mikla sögu á aðgengilegan hátt.

„Það má segja að ég hafi fengið ný augu við að pæla í þessu með öllum þessum snillingum sem koma að útgáfu bókarinnar,“ segir Gunnar.

Sendu mér sokka

„Þeir voru 400, þessir strákar sem börðust í stríðinu og voru fæddir hérna á Íslandi. Margir voru nýfarnir héðan og margir þeirra féllu. Þeir töluðu íslensku og hugsuðu á íslensku. Skrifuðu bréfin sín á íslensku til ættingja sinna hér og báðu þá um að senda sér eitthvað. Aðallega þurra sokka,“ segir Gunnar og vísar til þess hversu ömurlegt skotgrafalífið var, og óteljandi heimildir greina frá.

„Bréfin þeirra voru ritskoðuð, og sést kannski á því að menn segjast vera „einhvers staðar í Frakklandi“, þó þeir vissu auðvitað fullvel hvar þeir voru. Ekki mátti heldur gagnrýna yfirmenn, en þó eru lýsingar bréfanna oft ótrúlega berorðar. Gunnar Richardsson, sá sem sat á skólabekk í MR eins og ég, barðist á vesturvígstöðvunum og lýsir því þegar Kanadamenn komust inn í þýska skotgröf og drápu þar alla – meira að segja særða hermenn, fanga. Þetta slapp í gegnum ritskoðun en minnir okkur á þær ömurlegu aðstæður sem þessir menn voru í og að ákvarðanir voru teknar af mönnum sem voru lamaðir af ótta,“ segir Gunnar en hefur á orði að ekki séu síður merkilegar í hans augum þær íslensku konur sem voru þátttakendur í hildarleiknum og líknuðu særðum hermönnum.

„Það er margt í þessari bók um hlutskipti kvenna á stríðsárunum – bæði í stríðinu og hérna heima. Saga þeirra hefur oftast verið sögð í framhjáhlaupi en saga stríðs er ekki síður saga þeirra. Þessi ár, sérstaklega þegar líða tók á stríðið, eru alveg örugglega erfiðustu ár 20. aldar hérlendis. Þá var miklu meiri kreppa en á kreppuárunum sem svo eru kölluð, og hungursneyð vofði raunverulega yfir.“





Af fúsum og frjálsum vilja

En af hverju gengu þessir íslensku strákar í herinn, má spyrja sig þegar fyrir liggur að 144 vestur-íslenskir hermenn týndu lífi í heimsstyrjöldinni, þar af 96 á vígvellinum. Af þeim sem týndu lífi var 61 fæddur á Íslandi.

„Það er von að stórt sé spurt. Það var engin herskylda fyrr en undir lok stríðsins. Þeir fyrstu flykktust í herinn af fúsum og frjálsum vilja. Það lá eitthvað í loftinu, það varð einhver múgsefjun. Það er mikill þrýstingur alls staðar frá og til viðbótar frá frammámönnum Vestur-Íslendinga að endurgjalda Kanada fyrir það sem landið hafði gert fyrir þá. Það var litið niður á Íslendinga í Kanada, þó lítið sé talað um það. Þeir voru að sýna að þeir væru raunverulegir gegnheilir þegnar. Svo blandaðist ævintýraþráin inn í þetta líka,“ segir Gunnar að lokum.