Íslenska ríkið dæmt til að endurgreiða Stjörnugrís 39 milljónir króna

Héraðsdómur Reykjavíkur hefur dæmt íslenska ríkið til að greiða Stjörnugrís hf. tæpar 39 milljónir króna vegna ólögmætrar innheimtu á búnaðargjaldi á árunum 2010 til 2014.

Stjörnugrís hafði farið fram á endurgreiðslu á tæpum 52 milljónum króna þar sem fyrirtækið taldi álagningu gjaldsins brjóta í bága við ákvæði stjórnarskrár lýðveldisins, ákvæði Mannréttindasáttmála Evrópu og ákvæði stjórnsýslulega.

Í niðurstöðu Héraðsdóms Reykjavíkur kemur fram að Stjörnugrís leggi stund á svínarækt sem fellur undir atvinnugreinanúmerið 01.46 í atvinnuvegaflokkun Hagstofu Íslands og því gjaldskyldur búvöruframleiðandi samkvæmt lögum um búnaðargjald.

Tekjur af búnaðargjaldi svínaframleiðenda er ráðstafað þannig að ríflega helmingur þeirra rennur til Svínaræktarfélags Íslands sem ágreiningslaust er að teljist til búgreinasamtaka. Einn fjórði hluti teknanna rennur til Bjargráðasjóðs sem er starfræktur á grundvelli laga um Bjargráðasjóð. Tólf og hálft prósent tekna af búnaðargjaldi sem Stjörnugrís greiðir ríkinu fer til Bændasamtaka Íslands en ríflega 8,3 prósent til viðkomandi búnaðarsambands. Það framlag rann til Búnaðarsambands Kjalarnesþings.

Stjörnugrís taldi að með þessu sé búnaðargjald í raun ekkert annað en félagsgjald sem innheimt sé af fyrirtækinu í þágu ofangreindra félaga eða samtaka. Með því taldi Stjörnugrís fyrirtækið vera þvingað til aðildar að þessum félögum eða samtökum sem sé í andstöðu við aðra málsgrein 74. greinar stjórnarskrárinnar.

Í henni er fjallað um rétt manna til að stofna félag í löglegum tilgangi sem og bann við því að skylda menn til aðildar að félagi. Um síðargreinda atriðið eru svohljóðandi fyrirmæli í 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar: „Engan má skylda til aðildar að félagi. Með lögum má þó kveða á um slíka skyldu ef það er nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmæltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra.“

Héraðsdómur Reykjavíkur taldi óhjákvæmilegt að líta á Bændasamtök Íslands, Búnaðarsamband Kjalarnesþings og Svínaræktarfélag Íslands sem félög í framangreindri merkingu.

Héraðsdómur Reykjavíkur taldi Bjargráðasjóð hins vegar stjórnvald sem byggir tilvist sína og hlutverk alfarið á allsherjarréttarlegum grundvelli, þrátt fyrir lögbundna aðild Bændasamtaka Íslands að starfi sjóðsins.

 Féllst því Héraðsdómur Reykjavíkur á kröfu Stjörnugríss um að íslenska ríkið myndi endurgreiða hluta þess búnaðargjalds sem rennur til Bændasamtakanna, Búnaðarsambands Kjalarnesþings og Svínaræktarfélags þar sem þessi álagning gjaldsins færi gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar sem kveður á um bann við því að skylda menn til aðildar að félagi, sem dómurinn taldi vera raunina með því að skylda fyrirtækið til að greiða gjald í þessi félög. 

Sjá dóminn hér.