„Leiðréttingin“ er lygi

„Strax þarf að koma til móts við heimilin og leiðrétta þann forsendubrest sem þau hafa orðið fyrir.“ Í þessari uppdiktuðu en kunnuglegu setningu er að finna þrjú orð sem hafa að nokkru glatað upprunalegri merkingu sinni í munni stjórnmálamanna undanfarna daga og mánuði. Ef heimilin eru notuð um þá sem skulda húsnæðislán þýðir það að þeir sem ekki skulda húsnæðislán eiga ekki heimili. Vandséð er hvernig það fær staðist. Eins og Páll Skúlason segir er forsenda merkingar orðsins leiðrétting sú að afdráttarlaus skilningur sé fyrirliggjandi á því hvað sé verið að leiðrétta. Forsendubrestur er annað orð þar sem merkingin hefur verið á reyki; hvaða forsendur og hverra brustu?

Ekkert nýtt er í því að stjórnmálamenn fari frjálslega með tungumálið en þeir menn og þau skrif sem Vísir hefur skoðað benda til þess að misnotkun orða færist í aukana, svo mjög að ástæða er til að hafa áhyggjur af því. Og allir nefna þeir George Orwell til sögunnar.

Spilling tungumáls ávísun á siðrof

Sigurður Pálsson rithöfundur flutti á Austurvelli, í mótmælum sem þar voru vegna þingsályktunartillögu utanríkisráðherra að „draga til baka“ viðræður við ESB, athyglisverða ræðu þar sem hann gerði þetta að umfjöllunarefni. „Vísvitandi afvegaleiðing orða og hugtaka jafngildir spillingu tungumálsins sem síðan spillir samskiptum manna og siðferði samskiptanna. Á endanum blasir við siðrof, fyrst manna í millum, síðan siðrof þjóðfélagsins,“ var meðal þess sem Sigurður benti á. „Tungumálið er grundvöllur mannlegs samfélags alls staðar, það er skemmtilega augljóst í tilfelli okkar Íslendinga.“

Jónasi Kristjánssyni fyrrverandi ritstjóra hefur á vettvangi síns bloggs orðið tíðrætt um þetta fyrirbæri sem hann kallar „newspeak“ með vísan til bókar George Orwell 1984. „Orðhengilsháttur er eins ríkur þáttur í pólitík og hann hefur ætíð verið. Ný leikfimitækni er breyting margvíslegra hugtaka um viðræður um Evrópuaðild. Utanríkisráðherra segist ekki vera að „slíta“ viðræðunum, heldur „draga þær til baka“. Hagfræðistofnun háskólans talar um „undanþágur“ og „sérlausnir“. Samt er enginn eðlismunur á hugtökunum, bara áferðin er misjöfn. Að hluta er þetta um að kenna uppruna stjórnmálanna í lagatækni. Menn sitja sveittir við að finna ný orð í „newspeak“ til að dylja merkingu orðanna. Pólitíkusar og lagatæknar og skýrsluhöfundar starfa í þeirri von og vissu, að fólk sé fífl.“ Jónas hefur gefið út lista yfir orð og hugtök sem hann telur hafa mátt sæta umræddri atlögu.

Svo virðist sem ráðamenn hafi ráðist gegn sambandi orðs og merkingar og það brenglað, þá til að bæta stöðu sína í hinni pólitísku rökræðu. Svo áfram sé vitnað í orð Sigurðar Pálssonar: „Loforð er ekki lengur loforð, viðræðuslit ekki heldur, sbr. það sem fram kom fyrir nokkrum vikum að orðið strax þýði ekki strax nema þegar það hentar. Framkoma ráðamanna við tungumálið er kannski það alversta og hættulegasta í þessu máli öllu.“

Grímulausar blekkingar

Vísir ræddi af þessu tilefni við Pál Skúlason heimspeking og fyrrverandi Háskólarektor. Páll segir þetta að sönnu háskalegt fyrir samfélagið allt. Hann nefnir orð á borð við skuldaleiðrétting. „Hvað er verið að leiðrétta? Hvaða villa var gerð?“ spyr Páll og bendir á að það verði að liggja fyrir skilningur á því hvað sé verið að leiðrétta svo merkingin sé fyrirliggjandi. Þetta er algerlega burtséð frá pólitískum meiningum eða hvað mönnum kann að finnast um umræddar aðgerðir sem slíkar. „Þarna er verið að blekkja,“ segir Páll sem fjallað hefur um þennan vanda til dæmis í bók sinni Pælingar II.

Í grein sem heitir Augu skálds og alvara lífs og birtist í Morgunblaðinu 29. október 1986, segir Páll: „Spilling tungunnar og spilling siðanna fara saman. Siðferði og tungumál virðast ekki aðeins vera veruleiki í sama skilningi heldur tvær hliðar á sama veruleika.“ Páll skrifar jafnframt að beiting tungunnar og siðferðileg breytni haldast í hendur, innantómar orðræður stjórnmálamanna okkar eru bergmál siðferðilegrar tómhyggju og þá vitnar Páll í George Orwell sem sagði í frægri grein um stjórnmál og enska tungu: „Á okkar tímum eru stjórnmálaræður og skrif aðallega til varnar því sem er óverjandi.“

Páll segir þetta sígilt vandamál, en nú er ekki aðeins verið að tala um innihaldsleysi. „Undanfarið, síðustu árin, hefur þetta ástand farið síversnandi hjá okkar stjórnmálamönnum, sem eru ábyrgðalausir og virðast vísvitandi vera að blekkja og slá ryki í augu fólks.“

Blaða- og fræðimenn hafa brugðist

Gauti Kristmannsson er dósent í þýðingafræði við Háskóla Íslands. Gauti hefur fengist við það árum saman að greina tungumálið og merkingu orða. Hann tekur heilshugar undir með Páli, segir þetta verulegt áhyggjuefni. „Já, það er satt, tilhneigingin til að kalla svart hvítt og öfugt gengur mjög vel þessi árin. Þetta newspeak Orwells er vitaskuld ekkert nýtt, það er jafngamalt retoríkinni gömlu og þessi þrjú orð sem þú nefnir falla vel undir hana; heimili má túlka sem hluta fyrir heild, það er þjóðina, eins og þeir sem nota það mest eða sem myndhverfingu fyrir lántakendur. Leiðrétting er dæmigerð skrauthvörf sem og forsendubrestur þar sem menn gefa sér tiltekna hluti og orða svo samkvæmt því. Síðan er endurtekningin notuð til að hamra á hlutunum þannig að menn fá hugtakið inn í heilann og jafnvel þó þeir trúi því varla verður að ræða það á forsendum þess.“

Gauti segir að þess vegna séu hugtök svo mikils megnuð. „Eins og einn helsti orðaleikjapólitíkus landsins veit og stundar, áður í pólitík, nú sem blaðamaður.“ Þá gagnrýnir Gauti andvaraleysi fræðimanna gegn þessari vá og bendir á að blaðamenn hafi tekið þessari orðræðu án fyrirvara og gefið henni vængi. „Það er ástæða til að hafa áhyggjur af þessu af þeim ástæðum að það vantar menn sem gagnrýna hugtökin og afbyggja. Hvorki íslenskir blaðamenn né íslenskir fræðimenn hafa staðið sig í stykkinu við það.“