Ormagryfja lýðveldisins

Örn Sigurðsson skrifar um Vatnsmýrarflugvöll

Í tilefni að atlögu Birnu Lárusdóttur bæjarfulltrúa á Ísafirði að heiðri okkar talsmanna Samtaka um betri byggð í Morgunblaðsgrein 4. desember telur undirritaður óhjákvæmilegt að árétta eftirfarandi:

Frá fyrsta degi borgaralegs flugs í Vatnsmýri 6. júlí 1946 hefur flugstarfsemi þar í síauknum mæli hamlað þróun íslensku höfuðborgarinnar og borgarsamfélagsins og skaðað hagsmuni Íslendinga meira en orð fá lýst. Þennan dag fyrir 63 árum tók samgönguráðherra við rekstri herflugvallarins í Vatnsmýri af breska hernámsliðinu, í andstöðu við bæjarstjórn og íbúa Reykjavíkur, stóran hluta þingheims og gegn helstu hagsmunum Reykvíkinga og landsmanna allra eins og síðar kom í ljós.

Samgönguráðherra náði yfirráðum yfir 300ha kjörlendi Reykvíkinga í og við Vatnsmýri, sem þeir fengu 1. janúar 1932 til stækkunar miðbæjarins, yfirráðum yfir 3.000ha lofthelgi vestan Elliðaáa og valdi á skipulagi og þróun byggðar og borgarsamfélags. Gamli miðbærinn lenti þá inni á áhættu- og mengunarsvæði vallarins, undir skerðingarfleti aðalflugbrautarinnar og hefur honum því hrakað jafnt og þétt frá þeim tíma.

Stjórnlaus útþensla byggðar hefur helst átt sér stað í nýjum byggðakjörnum, sem spruttu upp í kjölfar þess að Reykjavík var svipt yfirráðum yfir kjörlendi sínu og þar með möguleikanum á frumkvæði og forystu um eðlilega borgarþróun. Ný íbúa- og miðborgarbyggð fékk ekki að þróast í eðlilegum borgartengslum og í beinu framhaldi af gömlu byggðinni heldur dreifðist hún á nokkrum áratugum með ógnarhraða yfir gríðarlegt landflæmi.

Þessi nýja svefnbæjabyggð bar keim af þorpum og bæjum víða um land og greiddi því mjög fyrir fólksflutningum af landsbyggðinni. Þannig stuðlaði Vatnsmýrarvöllurinn ekki aðeins að splundrun byggðar og samfélags á höfuðborgarsvæðinu heldur einnig að veikingu margra dreifðra byggða, þar sem íbúafjöldi er nú fyrir neðan mörk sjálfbærni.

Árið 2009 þekur 205.000 íbúa byggð á höfuðborgarsvæðinu meira en 13 þúsund hektara lands eða talsvert meira en td. París (2,2 millj. íb. á 8 þús. ha.) og San Francisco (800 þús. íb. á 8 þús. ha.). Frá stríðslokum hefur þéttleiki byggðar hrapað úr 170 í 14 íbúa á hektara. Grunnur nærþjónustu og almannasamgangna brast fyrir löngu og vítahringur einkabílsins varð þess í stað allsráðandi.

Umferðarmannvirki og bílastæði þekja nú um helming byggðs land á höfuðborgarsvæðinu. Árið 2008 ráku borgarbúar um 700 einkabíla á hverja 1.000 íbúa. Árlegur akstur kostaði meira en 200 milljarða króna og árleg tímasóun borgarbúa í óþarfan akstur miðað við evrópskar borgir með 450 bíla á 1.000 íbúa nam um 30.000 mannárum og kostaði samfélagið 75 milljarða kr.

Vegna misvægis atkvæða í Alþingiskosningum fá borgarbúar stöðugt að kenna á misbeitingu hins illa fengna valds samgönguráðherra yfir örlögum borgarsamfélagsins.

Landsbyggðararmar landsmálaflokka á Alþingi (fjórflokkurinn) hafa frá lýðveldisstofnun ráðið lögum og lofum um stefnumótun í samgöngumálum og um ráðstöfun á framkvæmdafé ríkisins. Samgönguráðherrar hafa alltaf komið úr röðum landsbyggðarþingmanna.

Með misbeitingu atkvæðamisvægis gulltryggja landsbyggðararmarnir að samgöngunefnd og fjárlaganefnd Alþingis séu áratug eftir áratug nær einvörðungu skipaðar úr þeirra eigin röðum. Á vef Alþingis sést að á s.l. 63 löggjafaþingum frá 1954 áttu höfuðborgarbúar (að meðtöldum Suðurnesjamönnum til 2003) 1,43 nefndarmenn að meðaltali af 9 í samgöngunefnd Alþingis og 2,19 af 11 mönnum í fjárlaganefnd. Á yfirstandandi þingi sitja 2 höfuðborgarbúar í fjárlaganefnd og 1 í samgöngunefnd. Það er rangt gefið. Stoðkerfi lýðveldisins eru morkin.

Embætti samgönguráðherra, samgönguráðuneytið, Vegagerðin, Flugstoðir, Flugmálastjórn, samgöngnefnd Alþingis og fjárlaganefnd, þetta eru vopnin, sem landsbyggðararmar landsmálaflokkanna beita af mikilli hörku, annars vegar í algleymi sjálftökunnar í gerspilltu kjördæmapotinu og hins vegar gegn brýnustu hagsmunum borgarbúa, til að negla niður flugvöllinn í Vatnsmýri, til að skera við nögl vegafé til höfuðborgarinnar, nánast eins og til að refsa sameiginlegum óvini.

Með sömu valdbeitingu leitast landsbyggðararmar landsmálaflokkanna við að móta stefnu og ákvarðanir samflokksmanna í borgarstjórn Reykjavíkur þegar hagsmunir landsbyggðar og borgarsamfélags virðast skarast. Og þeir beita sér sömuleiðis af alefli gegn ýmsum lýðræðisumbótum, svo sem fjölgun fulltrúa í sveitarstjórnum.

Á liðnum áratugum var hlutur höfuðborgarsvæðisins af vegafé til nýframkvæmda um og innan við 25% að meðaltali og fór lækkandi og 2009 er hann um 2,5% þó meira en 70% af árlegum tekjum vegasjóðs komi þaðan.

Í framhaldi af framansögðu er vert að vekja athygli kjósenda á framkomnum tillögum um að: A. Vegagerð ríkisins verði lögð niður en í staðinn verði komið á fót vegasamlagi höfuðborgarsvæðisins annars vegar og hins vegar vegastofnun landsbyggðarinnar á Akureyri;

B. Fram fari ítarleg stjórnsýsluúttekt á starfháttum samgönguyfirvalda frá lokum seinna stríðs.

Höfundur er arkitekt og situr í stjórn Samtaka um betri byggð.